Niềm tin thực chứng trong truyền thông y tế
Nhân kỷ niệm Ngày Thầy thuốc Việt Nam 27/2, Doctor247 trân trọng giới thiệu bài chia sẻ chuyên sâu từ bà Sue Le - Giám đốc Điều hành Red Communications & Doctor247. Với bề dày 25 năm kinh nghiệm trong ngành truyền thông, cùng hơn một thập kỷ tâm huyết với lĩnh vực tiếp thị dược phẩm và y tế, bà Sue Le mang đến một góc nhìn sâu sắc về niềm tin trong truyền thông y tế.
Mỗi dịp kỷ niệm Ngày Thầy thuốc Việt Nam 27/2, xã hội nhắc nhiều đến sự hy sinh, tận tụy và y đức của đội ngũ thầy thuốc. Nhưng bước vào năm 2026, có lẽ điều cần được nhìn nhận sâu hơn không chỉ là sự dấn thân nơi tuyến đầu điều trị, mà còn là một mặt trận âm thầm khác: mặt trận của thông tin và niềm tin.
Chưa bao giờ người dân tiếp cận thông tin y tế dễ dàng như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại, họ có thể đọc hàng chục quan điểm về cùng một triệu chứng, một phác đồ, một loại thuốc. Họ chia sẻ, bình luận, phản biện, thậm chí tự đưa ra kết luận. Trong không gian ấy, chiếc áo blouse trắng không còn tự động bảo chứng cho niềm tin như trước. Uy tín chuyên môn vẫn là nền tảng, nhưng để được tin, nó cần đi cùng thực chứng và minh bạch.
Niềm tin thực chứng là tiêu chuẩn mới của truyền thông y tế
Truyền thống Á Đông vốn đặt nghề y trong một vị thế đặc biệt của xã hội. Niềm tin từng gắn liền với danh xưng và thâm niên. Tuy nhiên, xã hội số đã thay đổi cấu trúc tiếp nhận thông tin. Người bệnh ngày nay hiếm khi dựa vào một nguồn duy nhất. Họ tra cứu website bệnh viện, theo dõi fanpage bác sĩ, tham gia nhóm cộng đồng, tham khảo hướng dẫn điều trị của Bộ Y tế, đọc khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
Mức độ tin tưởng ngày càng phụ thuộc nhiều vào tính minh bạch nguồn và khả năng giải thích bối cảnh, hơn là chỉ dựa vào thương hiệu phát hành. Xu hướng này phản ánh rõ trong lĩnh vực y tế: công chúng không chỉ muốn nghe kết luận, họ muốn biết kết luận ấy dựa trên điều gì. Vì vậy, niềm tin hôm nay không còn là một sự mặc định. Nó là kết quả của quá trình chứng minh.
Niềm tin thực chứng (evidence-based trust) có thể được hiểu là niềm tin được xây dựng trên nền tảng bằng chứng khoa học, có khả năng kiểm chứng độc lập và sẵn sàng giải trình.
Thứ nhất, thông tin phải dựa trên nguồn đáng tin cậy
Đó có thể là hướng dẫn chuyên môn do Bộ Y tế ban hành, nghiên cứu đăng trên tạp chí y khoa quốc tế, hoặc khuyến nghị từ các tổ chức, chuyên gia uy tín. Việc trích dẫn rõ ràng không chỉ nhằm minh bạch thông tin, mà còn mở ra khả năng đối chiếu. Khi người đọc có thể tự kiểm tra nguồn, họ không còn ở vị thế thụ động.
Thứ hai, diễn giải phải trung thực với giới hạn khoa học
Trong y học, sự khác biệt giữa "có mối liên quan" và "là nguyên nhân" mang ý nghĩa quyết định. Nếu truyền thông lược bỏ điều kiện, cắt gọt bối cảnh hoặc thổi phồng xác suất để tạo thông điệp mạnh hơn, hậu quả có thể là hành vi sai lệch trong cộng đồng. Niềm tin bị xói mòn không phải vì khoa học thay đổi, mà vì cách truyền đạt thiếu trung thực.
Thứ ba, phải có cơ chế cập nhật và giải trình
Khoa học luôn tiến hóa. Hướng dẫn điều trị COVID-19 tại Việt Nam trong giai đoạn 2020-2022 đã nhiều lần điều chỉnh theo bằng chứng mới. Chính sự cập nhật liên tục ấy thể hiện tinh thần khoa học. Truyền thông y tế cần phản ánh được tính vận động đó, thay vì xem thay đổi là điều bất lợi cho hình ảnh.
Đặc biệt, trong bối cảnh Nghị định về bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ năm 2023, yêu cầu minh bạch và trách nhiệm trong xử lý thông tin ngày càng rõ ràng. Thực chứng vì thế không chỉ là chuẩn mực nghề nghiệp, mà còn là nền tảng pháp lý.
Từ độ phủ sang thay đổi hành vi
Trong thời gian dài, hiệu quả truyền thông thường được đo bằng lượt tiếp cận. Tuy nhiên, với y tế, câu hỏi cốt lõi không phải là "bao nhiêu người đã xem", mà là "bao nhiêu người đã hành động đúng".
Giai đoạn phòng, chống dịch COVID-19 tại Việt Nam cho thấy khi thông điệp từ Bộ Y tế được truyền tải nhất quán, dựa trên hướng dẫn chuyên môn và được lặp lại qua nhiều kênh chính thống, mức độ tuân thủ của người dân tăng rõ rệt. Ở đây, độ phủ tạo ra nhận biết, nhưng tính chính xác và nhất quán mới tạo ra niềm tin. Niềm tin đúng dẫn đến hành vi đúng.
Bài học này vẫn còn nguyên giá trị cho các chiến dịch phòng chống bệnh không lây nhiễm, tiêm chủng, tầm soát sớm hay chăm sóc sức khỏe tinh thần. Không có niềm tin thực chứng, truyền thông chỉ dừng lại ở mức thông tin. Có niềm tin thực chứng, nó trở thành động lực thay đổi.
Người thầy thuốc trong không gian số
Cần thừa nhận một thực tế, người thầy thuốc hôm nay không chỉ điều trị, mà còn góp phần định hình chuẩn mực thông tin.
Khi một bác sĩ phát biểu trên truyền hình, viết bài chuyên môn hoặc chia sẻ trên nền tảng số, thông điệp ấy có thể lan truyền vượt khỏi phạm vi bệnh viện. Mỗi câu chữ vì vậy mang trọng lượng xã hội. Cẩn trọng không đồng nghĩa với né tránh. Cẩn trọng là tôn trọng bằng chứng và lợi ích cộng đồng.
Sự hiện diện của bác sĩ trên nền tảng số, nếu dựa trên chuẩn mực thực chứng, có thể trở thành lực lượng quan trọng chống lại thông tin sai lệch. Ngược lại, nếu thiếu kiểm chứng, chính uy tín cá nhân có thể bị khai thác cho những thông điệp không đủ căn cứ. Trong thời số, y đức không chỉ nằm ở hành vi điều trị, mà còn ở cách phát ngôn.
Truyền thông hiện đại đề cao tốc độ và khả năng bắt nhịp xu hướng. Nhưng y tế là lĩnh vực mà một sai lệch nhỏ có thể dẫn đến hệ quả lớn. Một khẳng định thiếu căn cứ về thuốc, vaccine hay phương pháp điều trị có thể tác động trực tiếp đến quyết định của người bệnh.
Ba đến năm năm tới sẽ là giai đoạn bản lề của truyền thông y tế tại Việt Nam. Ngành sẽ phải lựa chọn rõ ràng, chạy theo nhịp độ thị trường, hay kiên định với chuẩn mực thực chứng. Kiên định có thể khiến quá trình xuất bản chậm hơn. Nhưng đó là con đường duy nhất để bảo vệ tài sản quý giá nhất của ngành y, đó là niềm tin của công chúng.
