Tuyến thượng thận là gì? Chức năng và dấu hiệu bất thường cần biết
Tuyến thượng thận tuy nhỏ nhưng đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa hoạt động của cơ thể. Điều gì xảy ra khi tuyến này hoạt động bất thường?
Khi nhắc đến thận, nhiều người thường nghĩ ngay đến chức năng lọc máu và tạo nước tiểu. Tuy nhiên, nằm ngay phía trên mỗi quả thận còn có một tuyến nội tiết nhỏ gọi là tuyến thượng thận.
Dù ít được chú ý, tuyến thượng thận liên tục sản xuất các hormone cần thiết cho nhiều hoạt động sống. Từ việc duy trì huyết áp, điều hòa năng lượng đến giúp tim đập nhanh hơn khi gặp nguy hiểm, tất cả đều có sự tham gia của những hormone do tuyến này tiết ra.

Tuyến thượng thận là gì?
Tuyến thượng thận là một phần của hệ nội tiết, gồm hai tuyến nhỏ nằm phía trên hai quả thận. Mỗi tuyến có hình dạng gần giống một chiếc mũ nhỏ, với hai phần chính đảm nhận những chức năng khác nhau.
Phần vỏ thượng thận nằm ở bên ngoài, có nhiệm vụ sản xuất các hormone như cortisol, aldosterone và một lượng nhỏ androgen.
Phần tủy thượng thận nằm ở bên trong, chủ yếu sản xuất adrenaline và noradrenaline, những hormone tham gia vào phản ứng của cơ thể khi gặp căng thẳng hoặc nguy hiểm.
Khác với thận có chức năng lọc máu và tạo nước tiểu, tuyến thượng thận sản xuất hormone rồi giải phóng trực tiếp vào máu để tác động đến nhiều cơ quan trong cơ thể.
Tuyến thượng thận có chức năng gì?
Tuyến thượng thận tham gia điều hòa nhiều hoạt động sinh lý thông qua các hormone mà cơ quan này sản xuất.
Trong đó, một số hormone quan trọng gồm:
- Cortisol: Thường được gọi là hormone căng thẳng, giúp cơ thể thích nghi với những tình huống gây áp lực. Cortisol còn tham gia điều hòa đường huyết, huyết áp, quá trình chuyển hóa chất dinh dưỡng và phản ứng viêm.
- Aldosterone: Giúp thận điều chỉnh lượng natri và kali được giữ lại hoặc đào thải, từ đó duy trì cân bằng nước, điện giải và huyết áp.
- Adrenaline và noradrenaline: Giúp cơ thể phản ứng nhanh khi gặp tình huống nguy hiểm, chẳng hạn như khiến tim đập nhanh hơn, tăng huyết áp và huy động năng lượng để sẵn sàng hành động.
- Androgen: Tuyến thượng thận cũng sản xuất một lượng nhỏ hormone thuộc nhóm androgen, góp phần vào một số hoạt động sinh lý, bao gồm sự phát triển lông mu, lông nách và ham muốn tình dục ở phụ nữ.
Để dễ hình dung, khi bạn bất ngờ gặp một tình huống khiến bản thân sợ hãi, tim có thể đập nhanh, hơi thở gấp hơn và cơ thể trở nên tỉnh táo. Adrenaline và noradrenaline là những hormone góp phần tạo nên phản ứng này.
Trong khi đó, cortisol giúp cơ thể điều chỉnh việc sử dụng và dự trữ năng lượng, đồng thời tham gia duy trì nhiều hoạt động sinh lý ngay cả khi bạn đang nghỉ ngơi.

Điều gì xảy ra khi tuyến thượng thận hoạt động bất thường?
Các rối loạn liên quan đến tuyến thượng thận có thể xuất hiện khi cơ thể sản xuất không đủ hormone cần thiết hoặc có quá nhiều một loại hormone nào đó.
1. Khi cơ thể thiếu hormone tuyến thượng thận
Suy tuyến thượng thận xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ cortisol, đôi khi kèm theo thiếu aldosterone.
Nếu nguyên nhân xuất phát từ tổn thương tại tuyến thượng thận, tình trạng này được gọi là suy thượng thận nguyên phát, hay bệnh Addison.
Trong khi đó, suy thượng thận thứ phát có thể xảy ra khi tuyến yên không sản xuất đủ ACTH, loại hormone có nhiệm vụ kích thích tuyến thượng thận tiết cortisol.
Việc sử dụng thuốc corticoid kéo dài cũng có thể làm giảm khả năng sản xuất cortisol tự nhiên. Nếu ngừng thuốc đột ngột, một số người có nguy cơ bị suy thượng thận do thuốc.
Các triệu chứng suy tuyến thượng thận thường tiến triển từ từ, bao gồm:
- Mệt mỏi kéo dài, yếu cơ.
- Chán ăn, sụt cân không rõ nguyên nhân.
- Đau bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy.
- Huyết áp thấp, dễ chóng mặt khi đứng dậy.
- Thường xuyên thèm ăn mặn.
- Da sạm màu, đặc biệt ở nếp gấp, vết sẹo hoặc niêm mạc miệng, thường gặp trong bệnh Addison.
2. Khi cơ thể có quá nhiều hormone tuyến thượng thận
Một số bệnh lý lại khiến cơ thể tiếp xúc với lượng hormone cao hơn bình thường.
Chẳng hạn, hội chứng Cushing xảy ra khi cơ thể có quá nhiều cortisol trong thời gian dài. Người bệnh có thể tăng cân chủ yếu ở vùng bụng và thân trên, mặt tròn hơn, dễ bầm tím, xuất hiện vết rạn da rộng màu đỏ tím hoặc tăng huyết áp. Hội chứng này cũng có thể xuất hiện do sử dụng thuốc glucocorticoid liều cao kéo dài.
Trong khi đó, cường aldosterone nguyên phát khiến tuyến thượng thận sản xuất quá nhiều aldosterone, dẫn đến tăng huyết áp.
Một bệnh lý khác là u tủy thượng thận, có thể làm tăng tiết adrenaline và noradrenaline. Người bệnh có thể gặp những cơn đau đầu, tim đập nhanh, đổ mồ hôi nhiều và tăng huyết áp.
Những biểu hiện này cho thấy một số trường hợp tăng huyết áp hoặc thay đổi cân nặng bất thường có thể liên quan đến rối loạn nội tiết và cần được kiểm tra khi có dấu hiệu nghi ngờ.
Mời bạn đọc thêm bài viết:
Căng thẳng kéo dài có làm tuyến thượng thận bị suy kiệt?
Trên mạng xã hội, khái niệm "mệt mỏi tuyến thượng thận" (adrenal fatigue) đôi khi được dùng để giải thích tình trạng thiếu năng lượng, khó tập trung hoặc mệt mỏi kéo dài.
Khái niệm này xuất phát từ giả thuyết rằng căng thẳng liên tục khiến tuyến thượng thận hoạt động quá sức, lâu dần suy kiệt và không còn sản xuất đủ hormone.
Tuy nhiên, "mệt mỏi tuyến thượng thận" hiện chưa được y học công nhận là một bệnh lý.
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 trên tạp chí BMC Endocrine Disorders không tìm thấy bằng chứng khoa học đủ sức xác nhận sự tồn tại của tình trạng này.
Căng thẳng kéo dài vẫn có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, giấc ngủ và mức năng lượng của cơ thể. Tuy nhiên, cảm giác kiệt sức không đủ để kết luận tuyến thượng thận đang suy giảm chức năng.
Cảm giác mệt mỏi kéo dài vẫn cần được quan tâm vì có thể liên quan đến thiếu máu, rối loạn giấc ngủ, vấn đề tuyến giáp, sức khỏe tinh thần hoặc nhiều bệnh lý khác, bao gồm suy tuyến thượng thận thực sự.
Việc tự sử dụng các sản phẩm được quảng cáo là phục hồi hay tăng cường chức năng tuyến thượng thận có thể tiềm ẩn rủi ro, đồng thời làm chậm quá trình tìm ra nguyên nhân gây mệt mỏi.
Khi nào cần đi kiểm tra tuyến thượng thận?
Không phải mọi trường hợp mệt mỏi, chóng mặt hay tăng cân đều cần xét nghiệm hormone tuyến thượng thận.
Tuy nhiên, bạn nên đi khám nếu xuất hiện những triệu chứng kéo dài, không rõ nguyên nhân hoặc có nhiều dấu hiệu bất thường cùng lúc, chẳng hạn như:
- Mệt mỏi kéo dài kèm sụt cân, chán ăn, chóng mặt khi đứng dậy hoặc thường xuyên thèm ăn mặn.
- Da sạm màu bất thường, nhất là ở các nếp gấp, vết sẹo hoặc niêm mạc miệng.
- Tăng cân chủ yếu ở vùng bụng và thân trên, kèm dễ bầm tím, yếu cơ hoặc xuất hiện những vết rạn da rộng màu đỏ tím.
- Tăng huyết áp, đặc biệt khi khó kiểm soát, có kali máu thấp hoặc xuất hiện những cơn đau đầu, đánh trống ngực và đổ mồ hôi bất thường.
Tùy vào triệu chứng và bệnh sử, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm cortisol, ACTH, aldosterone hoặc những hormone liên quan.
Nếu nghi ngờ suy tuyến thượng thận, một trong những phương pháp chẩn đoán thường được sử dụng là nghiệm pháp kích thích ACTH. Bác sĩ sẽ đo nồng độ cortisol trong máu trước và sau khi sử dụng ACTH để đánh giá khả năng đáp ứng của tuyến thượng thận.
Đặc biệt, cơn suy thượng thận cấp là tình trạng nguy hiểm cần được cấp cứu ngay. Các dấu hiệu cảnh báo có thể bao gồm đau bụng, lưng dưới hoặc chân dữ dội đột ngột, nôn ói, tiêu chảy nhiều, yếu sức nghiêm trọng, lú lẫn hoặc ngất. Người có những triệu chứng này cần được đưa đến cơ sở cấp cứu ngay lập tức.
Với người đang sử dụng corticoid kéo dài, việc giảm liều hoặc ngừng thuốc cần được thực hiện dưới sự hướng dẫn của bác sĩ. Tự ý ngừng thuốc có thể khiến cơ thể không kịp phục hồi khả năng sản xuất cortisol và dẫn đến những biến chứng nguy hiểm.
(Nguồn: Cleveland Clinic, Merck Manual, NIDDK)
*Nội dung bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin sức khỏe hữu ích, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu bạn có vấn đề về sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

