Mặt tối của thực hành chánh niệm, có hay không?

Khi căng thẳng trở thành một phần quen thuộc của đời sống hiện đại, các hình thức thực hành chánh niệm, ví dụ như thiền, thường xuất hiện như một lời khuyên dễ tiếp nhận.

Ngồi xuống, chú ý đến hơi thở, dành thời gian cho hiện tại. Những hành động đó tạo cảm giác rằng, sự bình an nằm trong khả năng tự chăm sóc của mỗi người.

Với nhiều người, việc thực hành này có thể thực sự hữu ích. Tuy nhiên, từ việc ghi nhận lợi ích đến tin rằng, thiền phù hợp với tất cả mọi người vẫn là một khoảng cách cần được xem xét.

Một phương pháp càng được đón nhận rộng rãi thì lại càng cần phải được thảo luận đầy đủ về giới hạn. Điều đó giúp người thực hành có cơ sở để mà lựa chọn, đồng thời, giúp những lợi ích của phương pháp được đặt vào đúng hoàn cảnh.

Đi một vòng thế giới khám phá 5 liều thuốc chữa lành từ thiên nhiên

Nghiên cứu gần 15.000 người giải mã quan niệm 'thiên tài đi cùng điên rồ'

5 cách tận dụng 15 phút ở ngoài trời để tinh thần thoải mái hơn

Khi kết quả đi ngược niềm tin

Chia sẻ với tờ The Atlantic, câu chuyện của Willoughby Britton, nhà tâm lý học lâm sàng từng giảng dạy thiền, cho thấy sự phức tạp nhất định.

Ban đầu, bà nghiên cứu thiền với niềm tin rằng, thực hành này sẽ hỗ trợ cải thiện giấc ngủ. Nhưng, trong nghiên cứu nhỏ trên 26 người, nhóm học thiền lại có giấc ngủ chập chờn hơn nhóm đối chứng.

Kết quả trái dự đoán khiến bà bắt đầu đặt câu hỏi về những tác động chưa được chú ý. Về sau, trải nghiệm phân ly của chính mình và những trường hợp gặp khó khăn sau thiền đưa bà đến hướng nghiên cứu các tác dụng bất lợi.

Tất nhiên, một nghiên cứu nhỏ không đủ để kết luận thiền làm giảm chất lượng giấc ngủ nói chung. Trải nghiệm của một nhà nghiên cứu cũng không đại diện cho tất cả người thực hành.

Dù vậy, những kết quả trái kỳ vọng vẫn có giá trị: chúng đặt ra câu hỏi để khoa học tiếp tục tìm hiểu. Nếu chỉ đón nhận dữ liệu củng cố niềm tin ban đầu, việc nghiên cứu sẽ khó phản ánh đầy đủ một thực hành vốn rất đa dạng.

Những con số chưa kể hết câu chuyện

Các nghiên cứu đã ghi nhận những khó khăn như lo âu, mất ngủ, suy giảm động lực hoặc cảm giác xa lạ với bản thân. Một số trường hợp có biểu hiện nghiêm trọng hơn. Tuy nhiên, mức độ và thời gian kéo dài rất khác nhau. Trải nghiệm khó chịu thoáng qua, triệu chứng ảnh hưởng đến sinh hoạt và tình trạng cần can thiệp chuyên môn không nên bị gộp thành một nhóm rồi diễn giải như thể chúng có cùng ý nghĩa.

Sự thận trọng cũng cần được áp dụng với số liệu. Nghiên cứu năm 2017 của Britton và cộng sự phỏng vấn 60 người từng có trải nghiệm bất lợi liên quan đến thiền. Vì vậy, các tỷ lệ trong nghiên cứu mô tả nhóm người này, chứ không cho biết nguy cơ ở toàn bộ cộng đồng thực hành. Việc triệu chứng xuất hiện sau thiền cũng chưa tự động chứng minh quan hệ nhân quả. Những giới hạn ấy cần đi cùng kết quả mỗi khi nghiên cứu được dẫn lại.

Ở chiều ngược lại, giới hạn phương pháp không khiến lời kể của người gặp khó khăn trở nên vô nghĩa. Một hiện tượng có thể chưa được giải thích đầy đủ nhưng vẫn đáng được lắng nghe. Khi có người nói mình mất ngủ, hoảng sợ hoặc không còn sinh hoạt bình thường sau khi thực hành, phản hồi cần bắt đầu từ trải nghiệm cụ thể của họ. Tranh luận về tỷ lệ phổ biến không thể thay thế việc tìm hiểu điều đang xảy ra với từng người.

Khó chịu khi thực hành chánh niệm có nên đánh đồng với đang tiến bộ?

Đây cũng là điểm đáng suy nghĩ trong các cách hướng dẫn thiền chánh niệm. Quan sát sự khó chịu có thể là một phần của thực hành, nhưng không phải mọi khó chịu đều mang cùng ý nghĩa. Nếu bất kỳ dấu hiệu bất ổn nào cũng được giải thích là tiến bộ, người tập sẽ khó nhận biết lúc nào cần điều chỉnh. Cách giải thích ấy còn khiến họ cảm thấy có lỗi khi không đạt được sự bình an như mong đợi, hoặc ngần ngại nói rằng mình muốn dừng lại.

Người hướng dẫn vì thế cần tạo điều kiện để học viên phản hồi trung thực, kể cả khi phản hồi không tích cực. Một môi trường hỗ trợ nên cho phép người tập đặt câu hỏi, thay đổi cách thực hành và thừa nhận rằng một phương pháp có thể chưa phù hợp. Khả năng nhận ra giới hạn chuyên môn, cũng như kết nối người gặp khó khăn với hỗ trợ thích hợp, là một phần quan trọng của trách nhiệm hướng dẫn.

Vài phút chú ý đến hơi thở tại nhà khác đáng kể với một khóa thiền im lặng kéo dài nhiều ngày, có lịch sinh hoạt nghiêm ngặt. Gom tất cả dưới một chữ “thiền” hay "chánh niệm" dễ khiến người đọc hiểu rằng chúng có mức độ tác động tương đương. Khi nói về lợi ích hay rủi ro, thông tin sẽ hữu ích hơn nếu làm rõ người tham gia đã thực hành cách nào, trong bao lâu và trong hoàn cảnh nào.

Tương tự, việc ghi nhận tác dụng bất lợi không xóa bỏ những lợi ích đã được nghiên cứu. Một người có thể trải qua giai đoạn khó khăn nhưng vẫn đánh giá tổng thể việc thiền là có ích. Người khác có thể thấy mình không phù hợp. Cả hai trải nghiệm đều có chỗ trong các cuộc trao đổi. Sự khác biệt ấy nhắc rằng, hiệu quả của một thực hành không thể chỉ được đánh giá bằng câu chuyện thành công nổi bật hay trường hợp tiêu cực nghiêm trọng nhất.

Với nghiên cứu và truyền thông sức khỏe, yêu cầu hợp lý là dành sự chú ý cho cả hai phía. Nghiên cứu cần chủ động ghi nhận điều không mong muốn, thay vì chỉ hỏi người tham gia đã cải thiện ra sao. Truyền thông cần trình bày kết quả cùng phạm vi và giới hạn của nó. Một tỷ lệ thiếu bối cảnh có thể gây sợ hãi; một lời hứa quá rộng cũng có thể tạo kỳ vọng mà thực tế không đáp ứng được.

Sau cùng, quyền lựa chọn của người thực hành cần được tôn trọng. Họ có thể tìm thấy giá trị ở thiền, điều chỉnh cách tập hoặc lựa chọn một hoạt động khác phù hợp hơn. Việc dừng lại không nên bị xem là thiếu kiên trì hay thất bại trong việc chăm sóc bản thân.

Nhìn nhận thiền với cả lợi ích và giới hạn sẽ giúp cuộc thảo luận bớt phụ thuộc vào việc bảo vệ một niềm tin, đồng thời gần hơn với điều đáng quan tâm nhất: trải nghiệm và đời sống thực tế của con người.