Tại sao sự xao nhãng của người mắc ADHD lại thúc đẩy tư duy đột phá?
Tại sao người mắc ADHD sẽ giải quyết vấn đề sáng tạo hơn? Khám phá nghịch lý giữa sự xao nhãng và những ý tưởng đột phá dựa trên nghiên cứu tâm lý học mới nhất.
Một nghiên cứu mới đây cho thấy các đặc điểm nhận thức của chứng Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) có thể mang lại lợi thế cụ thể trong cách con người giải quyết các vấn đề sáng tạo.
Các nhà tâm lý học phát hiện ra rằng những người có mức độ triệu chứng ADHD rõ rệt thường tìm ra đáp án thông qua những ý tưởng đột phá thay vì dựa vào các phương pháp phân tích từng bước.
Kiểu tư duy này bỏ qua logic có ý thức để tiến thẳng đến giải pháp. Kết quả nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí khoa học chuyên ngành Personality and Individual Differences.
Cơ chế đằng sau 'bộ lọc chú ý rò rỉ'
Thông thường, ADHD được biết đến là tình trạng khó duy trì sự tập trung, hành vi bốc đồng và hiếu động thái quá. Các triệu chứng này thường được nhìn nhận dưới góc độ suy giảm chức năng điều hành.
Chức năng điều hành đóng vai trò như một hệ thống quản lý của não bộ, tương tự một kiểm soát viên không lưu giúp định hướng sự chú ý, lọc bỏ các yếu tố gây xao nhãng và giữ cho các quá trình tư duy diễn ra có trật tự.
Khi hệ thống này hoạt động hiệu quả, một người có thể tập trung vào nhiệm vụ cụ thể và loại bỏ thông tin không liên quan. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu từ Đại học Drexel và Đại học Northwestern từ lâu đã đặt giả thuyết rằng một bộ lọc chú ý bị "rò rỉ" ("leaky" attention filter) có thể ẩn chứa mặt lợi thế.
Nếu não bộ không lọc bỏ thông tin dư thừa một cách triệt để, nó sẽ vô tình cho phép những ý tưởng và sự liên tưởng "điên rồ" xuất hiện trong nhận thức. Mạng lưới liên tưởng rộng lớn này giúp một người kết nối được các khái niệm dường như không liên quan với nhau.
Nghiên cứu về phong cách giải quyết vấn đề của con người
Để kiểm chứng lý thuyết này, nhóm nghiên cứu dẫn đầu bởi Hannah Maisano và Christine Chesebrough đã thiết kế một thí nghiệm đo lường phong cách giải quyết vấn đề.
Họ thực hiện nghiên cứu trực tuyến với sự tham gia của 299 sinh viên đại học. Nhóm nghiên cứu không giới hạn đối tượng tham gia là những người đã có chẩn đoán ADHD chính thức. Thay vào đó, nhóm nghiên cứu yêu cầu tất cả người tham gia hoàn thành Thang tự báo cáo ADHD ở người lớn (Adult ADHD Self-Report Scale - ASRS).
Đây là bộ câu hỏi tiêu chuẩn giúp xác định tần suất và mức độ của các biểu hiện như mất tập trung hay tăng động trong cuộc sống hàng ngày. Nhờ cách làm này, các chuyên gia có thể quan sát tỉ mỉ tầm ảnh hưởng của các đặc điểm ADHD trên mọi cấp độ, từ những biểu hiện nhẹ cho đến những triệu chứng rõ rệt nhất.
Phần cốt lõi của thí nghiệm là bài kiểm tra "Liên tưởng từ xa". Người tham gia sẽ nhìn thấy ba từ có vẻ không liên quan, ví dụ như "thông", "cua" và "sốt". Mục tiêu của họ là tìm ra từ thứ tư có thể kết hợp với mỗi từ trên để tạo thành một cụm từ có nghĩa. Trong ví dụ này, đáp án đúng là "táo" để tạo ra "quả thông" (pine-apple), "táo cua" (crab-apple) và "sốt táo" (apple-sauce).
Sau mỗi câu trả lời đúng, người tham gia báo cáo cách họ tìm ra đáp án dựa trên hai phong cách tư duy.
- Phong cách thứ nhất là phân tích, tức là tìm kiếm từng bước một cách có chủ đích và chậm rãi.
- Phong cách thứ hai là thấu hiểu đột phá, hay còn gọi là khoảnh khắc "Aha!". Điều này xảy ra khi giải pháp bất ngờ xuất hiện trong nhận thức, thường là sau khi người đó đã ngừng cố gắng ép buộc não bộ tìm ra kết quả.
.png)
So sánh phong cách giải quyết vấn đề qua các mức độ biểu hiện ADHD
Dữ liệu cho thấy một mô hình khác biệt rõ rệt trong cách tiếp cận vấn đề.
Những người tham gia nghiên cứu có mức độ triệu chứng ADHD rõ rệt nhất phụ thuộc rất nhiều vào sự thấu hiểu đột phá. Họ có khả năng giải quyết vấn đề thông qua nhận thức tức thời cao hơn đáng kể so với việc dùng logic từng bước.
Ngược lại, nhóm có mức độ biểu hiện ADHD không đáng kể thể hiện sự cân bằng giữa cả hai phương pháp và không thiên lệch quá mức về bên nào.
Hannah Maisano cho biết nhóm có điểm số ADHD cao vượt trội dường như thiên về cơ chế liên tưởng vô thức, tạo điều kiện cho các giải pháp sáng tạo xuất hiện bất ngờ.
Phân tích về hiệu suất tổng thể còn cho thấy một mô hình hình chữ U đầy bất ngờ: cả nhóm có mức độ triệu chứng ADHD tối đa lẫn tối thiểu đều hoàn thành bài kiểm tra rất hiệu quả. Ngược lại, những cá nhân có mức độ triệu chứng trung bình cho thấy khả năng giải quyết vấn đề kém hơn hẳn.
Lợi thế của người có tư duy hệ thống và liên tưởng vô thức
Kết quả hình chữ U gợi ý rằng người có sự kiểm soát ở mức rất cao hoặc rất thấp đều có thể dẫn đến thành công theo những lộ trình khác nhau.
Những cá nhân sở hữu khả năng kiểm soát chặt chẽ thường vận hành hiệu quả các chiến lược phân tích để sàng lọc đáp án một cách bài bản.
Ngược lại, nhóm có biểu hiện ADHD rõ rệt dù gặp rào cản với lối tư duy hệ thống, nhưng chính sự xao nhãng tự nhiên lại giúp não bộ của họ vô tình chạm đến đáp án thông qua những liên tưởng vô thức.
Những cá nhân nằm ở giữa dường như gặp bất lợi hơn trong tình huống này. Họ thiếu sự tập trung cao độ để phân tích sắc bén, nhưng lại chưa đủ độ "mở" để tâm trí tự do đi lang thang và tìm thấy những khoảnh khắc đột phá.
Theo lý giải của nhà nghiên cứu Kounios, việc sở hữu các đặc điểm ADHD mạnh mẽ đồng nghĩa với việc cá nhân đó có tiềm năng trở thành người giải quyết vấn đề sáng tạo vượt trội hơn so với những người chỉ có triệu chứng ở mức trung bình hoặc thấp.
Thay đổi tư duy về đa dạng thần kinh
Kết quả này hoàn toàn khớp với lý thuyết về "quá trình tư duy kép" trong tâm lý học. Theo đó, não bộ vận hành qua hai hệ thống khác nhau.
Đầu tiên là hệ thống xử lý thông tin nhanh (loại 1) - một cơ chế tự động, diễn ra trong tích tắc và là cội nguồn của những trực giác nhạy bén.
Ngược lại là hệ thống xử lý thông tin sâu (loại 2) - một quá trình đòi hỏi sự tập trung cao độ, tốc độ chậm hơn để phục vụ việc phân tích và suy luận logic.
Thông thường, các đặc điểm của ADHD liên quan đến sự hạn chế trong khả năng xử lý thông tin loại 2. Tuy nhiên, chính sự thiếu hụt này lại mở đường cho họ vận hành cực kỳ hiệu quả hệ thống xử lý thông tin loại 1.
Đây không đơn thuần là một phương án bù đắp tạm thời, mà thực chất là một lộ trình giải quyết vấn đề độc lập và mạnh mẽ. Thực tế cho thấy khi các biểu hiện ADHD càng rõ nét, khả năng phân tích máy móc sẽ giảm dần, nhường chỗ cho những khoảnh khắc thấu hiểu đột phá tăng cao.
Tóm lại
Những phát hiện này đã thách thức quan điểm cũ vốn chỉ xem ADHD là một hội chứng của những khiếm khuyết. Dù tình trạng này gây không ít trở ngại trong những môi trường đòi hỏi sự tập trung cứng nhắc, nó lại mang tới lợi thế vàng trong các tình huống cần sự kết nối ý tưởng sáng tạo.
Việc thấu hiểu thế mạnh này sẽ giúp các nhà giáo dục và doanh nghiệp xây dựng được môi trường làm việc phù hợp, nơi năng lực tự nhiên của người có ADHD được khai phóng.
Thay vì ép buộc họ đi theo những khuôn mẫu phân tích gò bó, việc khuyến khích lối tư duy trực giác có thể mang lại hiệu quả vượt trội trong cả học tập lẫn sự nghiệp.
