2 thói quen tưởng kém hiệu quả khi làm việc lại giúp tăng cường trí não
Đừng vội tự trách vì hay mất tập trung. Hai thói quen này phổ biến hơn bạn nghĩ và đôi khi còn có lợi cho việc tăng cường trí não.
.png)
Chúng ta thường đánh giá những thói quen như để tâm trí trôi đi, hoặc bất chợt đơ ra như một điểm yếu. Với nhiều người, đó là dấu hiệu của thiếu tập trung, kỷ luật kém, thậm chí là suy giảm nhận thức.
Điều nhiều người thường bỏ qua là cách chúng ta đánh giá những thói quen này bị chi phối bởi một văn hóa đề cao việc phải luôn bận rộn và tạo ra kết quả nhìn thấy được.
Vì nhìn qua lăng kính đó, các trạng thái tinh thần kể trên dễ bị xem là sự xao nhãng cần sửa, trong khi thực ra chúng có thể chỉ là một phần hoạt động bình thường của não bộ.
- Đừng vội xem sự xao nhãng là lỗi hệ thống của tâm trí
- Thói quen thứ nhất: Để tâm trí lang thang
- Hỗ trợ tư duy sáng tạo và linh hoạt
- Giúp não bộ sắp xếp và ghi nhớ thông tin tốt hơn
- Kết hợp khả năng tập trung và tâm trí lang thang để tăng năng lực làm việc
- Thói quen thứ hai: Tự nói chuyện với bản thân
- Người hay tự thoại thường hiểu bản thân rõ hơn
- Giúp não bộ dễ tập trung vào điều quan trọng hơn
- Cách biến tự thoại thành công cụ sắp xếp suy nghĩ
- Làm gì để tận dụng 2 thói quen trên để tăng cường trí não?
Đừng vội xem sự xao nhãng là lỗi hệ thống của tâm trí
Các nghiên cứu tâm lý cho thấy, trong những điều kiện phù hợp, những hành vi tưởng như kém hiệu quả này có thể phản ánh tính linh hoạt nhận thức, khả năng sáng tạo, và việc não bộ biết chuyển đổi thích nghi giữa các chế độ tư duy.
Nói cách khác, thay vì xem những trạng thái này là lỗi hệ thống của tâm trí, chúng ta có thể hiểu đây là dấu hiệu của một bộ não đang âm thầm xử lý những việc quan trọng ở hậu trường.
Dưới đây là hai hành vi phổ biến mà nhiều người hay gạt đi hoặc cố kìm lại, cùng với ý nghĩa thực sự của chúng, khi nào chúng có ích, và cách tiếp cận chúng tinh tế hơn dưới góc nhìn tâm lý.
Thói quen thứ nhất: Để tâm trí lang thang
Tâm trí lang thang (Mind-wandering) là trạng thái sự chú ý rời khỏi việc đang làm và chuyển sang các dòng suy nghĩ do chính mình tạo ra.
Hỗ trợ tư duy sáng tạo và linh hoạt
Từ lâu, điều này thường bị coi là dấu hiệu rõ ràng của mất tập trung. Tuy vậy, các nghiên cứu gần đây cho thấy trạng thái này cũng có thể hỗ trợ tư duy sáng tạo và tăng tính linh hoạt nhận thức.
Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2025 với hơn 1.300 người trưởng thành ghi nhận rằng tâm trí lang thang có chủ đích, tức một người chủ động cho phép bản thân mơ màng, có dự đoán hiệu suất sáng tạo cao hơn.
Dữ liệu chụp hình não gợi ý hiệu ứng này liên quan đến sự tăng kết nối giữa các mạng lưới não quy mô lớn, gồm hệ thống kiểm soát điều hành và mạng chế độ mặc định. Đây là hệ thống gắn với suy nghĩ tự phát và trí tưởng tượng.
Những người có xu hướng suy nghĩ lan man cao cũng thể hiện kết quả tốt hơn ở các bài kiểm tra chuyển đổi nhiệm vụ, nghĩa là họ có thể thay đổi cách nghĩ nhanh hơn. Đây được xem là một dấu hiệu của tư duy linh hoạt.
Giúp não bộ sắp xếp và ghi nhớ thông tin tốt hơn
Một thói quen gần với tâm trí lang thang là khả năng nảy ra suy nghĩ tự phát. Một nghiên cứu năm 2024 đăng trên PNAS Nexus đã phân tích mẫu suy nghĩ tự phát từ hơn 3.300 người bằng cách xử lý ngôn ngữ tự nhiên (Natural Language Processing).
Theo nghiên cứu, những suy nghĩ tự bật ra khi bạn không cố nghĩ về điều gì cụ thể thường vẫn xoay quanh các mục tiêu quan trọng với bạn, đồng thời giúp não sắp xếp và ghi nhớ thông tin tốt hơn. Nói đơn giản, lúc bạn tưởng mình đang nghĩ linh tinh, não có thể đang âm thầm xử lý và dọn dẹp dữ liệu, chứ không phải chỉ tạo ra những ý nghĩ ngẫu nhiên vô nghĩa.
Kết hợp khả năng tập trung và tâm trí lang thang để tăng năng lực làm việc
Dù vậy, tâm trí lang thang cũng không phải liều thuốc vạn năng. Lợi ích của nó chỉ rõ khi được cân bằng với khả năng kiểm soát chú ý.
Nếu bạn hay để tâm trí trôi đi, đồng thời vẫn có năng lực tập trung và tự quan sát tốt, bạn có thể đang chạm vào một chế độ tư duy hỗ trợ sáng tạo, linh hoạt và giải quyết vấn đề.
Thói quen thứ hai: Tự nói chuyện với bản thân
Tự nói chuyện với bản thân, dù là trong đầu hay khẽ thành tiếng, đôi khi trông kỳ lạ hoặc khiến người khác nghĩ bạn bất ổn.
Nhưng các nghiên cứu tâm lý gần đây cho thấy thói quen này có thể giúp bạn kiểm soát bản thân tốt hơn, lên kế hoạch rõ ràng hơn, và quan sát được suy nghĩ của mình đang đi theo hướng nào.
Nói đơn giản, đó giống như bạn đang tự hướng dẫn để đầu óc bớt rối và làm việc có trật tự hơn.
Người hay tự thoại thường hiểu bản thân rõ hơn
Một nghiên cứu năm 2023 trên sinh viên đại học (đăng trên tạp chí Behavioral Sciences) cho thấy: những người hay tự nói chuyện trong đầu thường có xu hướng tự kiểm soát tốt hơn và cảm thấy mình hiểu bản thân rõ ràng hơn.
Nói đơn giản, tự thoại nhiều hơn thường đi kèm với việc biết mình muốn gì và biết cách giữ mình đi đúng hướng.
Dù vậy, điều này không có nghĩa cứ tự thoại là thông minh hơn người khác. Nó gợi ý rằng lời thoại nội tâm giống như một dàn ý cho suy nghĩ. Nhờ nó, bạn có thể sắp xếp ý tưởng rối rắm, chia nhỏ việc cần làm và theo dõi mục tiêu dễ hơn.
Giúp não bộ dễ tập trung vào điều quan trọng hơn
Khi bạn biến suy nghĩ thành lời trong đầu, hoặc lẩm bẩm rất khẽ, não có thể bớt rối loạn và dễ tập trung vào điều quan trọng hơn. Cách này cũng giúp bạn xử lý những vấn đề khó nói thành lời, nhất là chuyện nhiều cảm xúc.
Vì vậy, nếu bạn thấy mình hay lầm bầm khi đang suy nghĩ, có thể đó là cách não đang tự sắp xếp lại ý tưởng, biến mớ suy nghĩ lộn xộn thành kế hoạch rõ ràng hơn, hoặc giúp bạn nhìn lại bản thân kỹ hơn.
Cách biến tự thoại thành công cụ sắp xếp suy nghĩ
Giống như việc để tâm trí lang thang, tự thoại chỉ có lợi khi vừa đủ. Nếu bạn tự thoại quá nhiều, hoặc toàn nói theo hướng tiêu cực, kiểu nghĩ đi nghĩ lại rồi tự trách mình, bạn dễ mất tập trung và mệt tinh thần.
Nhưng nếu dùng theo hướng tích cực, lời thoại nội tâm có thể giúp bạn biến những ý nghĩ dang dở thành các bước hành động cụ thể.
Làm gì để tận dụng 2 thói quen trên để tăng cường trí não?
Nếu bạn có một hoặc cả hai thói quen bị cho là không hiệu quả trong công việc, hãy nhắc mình rằng không có gì sai ở đây. Cả hai đều rất phổ biến và hoàn toàn bình thường.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc chúng có giúp ích hay không còn tùy vào hoàn cảnh. Khi bạn chủ động cho phép mình mơ màng đúng lúc, tự nói chuyện để sắp xếp kế hoạch thay vì sa vào suy nghĩ luẩn quẩn, và biết nghỉ ngắn rồi quay lại tập trung vào việc đang làm, chúng thường đi cùng với khả năng suy nghĩ linh hoạt và dễ nảy ra ý tưởng hơn.
Ngược lại, nếu chúng kéo bạn vào trạng thái mất tập trung dai dẳng, lo âu hoặc làm mọi thứ rối tung, chúng có thể trở thành vấn đề. Nhưng khi bạn dùng chúng một cách có ý thức và vừa phải, chúng vẫn là công cụ hữu ích. Bạn có thể thử ba cách sau.
Trước hết, hãy để ý bối cảnh. Quan sát xem bạn hay mơ màng vào lúc nào và ở đâu. Tâm trí bạn có hay trôi đi khi làm việc đơn điệu không. Bạn có hay tự nói chuyện khi đang cố tập trung vào việc quan trọng không. Thử cho mình 10 phút thả lỏng đầu óc rồi quay lại nhiệm vụ, để xem hiệu quả có tốt hơn không.
Tiếp theo, hãy dùng lời thoại nội tâm một cách chủ động. Khi cần lập kế hoạch hoặc sắp xếp ý tưởng, hãy tự thoại trong đầu như đang tự hướng dẫn từng bước. Cách này giúp suy nghĩ có trật tự và rõ ràng hơn.
Cuối cùng, cho não nghỉ ngơi đúng cách. Chủ động tạo những khoảng nghỉ ngắn để suy ngẫm. Nhiều ý tưởng tốt lại xuất hiện khi bạn có đủ không gian để tâm trí được lang thang một chút.
Chúng ta thường đề cao sự tập trung, kỷ luật và một cái đầu tĩnh lặng. Vì vậy, ta dễ quên rằng não bộ vẫn hoạt động rất tốt ở nhiều trạng thái khác, không chỉ khi phải căng mình để chú ý.
Lần tới, nếu bạn thấy tâm trí trôi đi, nghe tiếng tự thoại khe khẽ, hoặc vô thức nhìn ra ngoài cửa sổ, đừng vội kết luận đó là lười hay mất kiểm soát. Đôi khi, đó chỉ là cách tâm trí đang xử lý mọi thứ theo một nhịp khác, không nằm trong danh sách việc cần làm và deadline.
