10 khám phá đáng kinh ngạc nhất về não bộ năm 2025
Tổng hợp 10 khám phá thú vị nhất từ cách não bộ phát sáng đến những ký ức từ thưở sơ sinh được cất giấu.
Não người gồm khoảng 86 tỷ tế bào thần kinh, được kết nối với nhau thông qua gần 100 nghìn tỷ khớp thần kinh. Đây được xem là một trong những cấu trúc phức tạp nhất mà con người từng biết đến. Mỗi năm, giới khoa học thần kinh lại mang đến những phát hiện mới, vừa quan trọng, vừa bất ngờ về cách bộ não vận hành.
Dưới đây là 10 khám phá thú vị nhất về não bộ trong năm 2025.
1. 5 giai đoạn tái cấu trúc của não bộ trong đời người
Một trong những nghiên cứu quy mô lớn nhất năm nay cho thấy não người trải qua năm giai đoạn tái cấu trúc khác nhau trong suốt cuộc đời.
Dựa trên dữ liệu chụp não của hàng nghìn người, các nhà khoa học xác định những mốc chuyển đổi quan trọng trong cách tổ chức não bộ diễn ra ở các cột mốc: 9 tuổi, 32 tuổi, 66 tuổi và 83 tuổi.
Trong mỗi giai đoạn, chẳng hạn như thời kỳ từ 9 đến 32 tuổi, não của nhiều người có xu hướng trải qua những thay đổi tương tự nhau về cấu trúc và chức năng.
Mời bạn đọc bài viết sau để tìm hiểu 5 giai đoạn tái cấu trúc của não bộ: Hé lộ 5 giai đoạn não bộ tái cấu trúc trong đời người
2. Chúng ta vẫn lưu giữ ký ức lúc sơ sinh
Vấn đề ký ức thời sơ sinh cũng được làm rõ hơn trong năm 2025. Phần lớn người trưởng thành không nhớ gì về giai đoạn mới sinh hay những năm đầu đời.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới cho thấy não bộ khi đó vẫn hình thành ký ức. Khi phân tích hồi hải mã, vùng não đóng vai trò then chốt trong việc lưu trữ ký ức, các nhà khoa học nhận thấy cấu trúc này có thể lưu giữ thông tin khi trẻ khoảng một tuổi.
Điều mà chúng ta vẫn còn bỏ ngỏ chính là vì sao những ký ức này không thể được truy xuất khi chúng ta lớn lên.
3. Phát hiện mới về bệnh Alzheimer
Các nhà khoa học còn phát hiện một điểm đặc biệt khác ở não của trẻ sơ sinh: nồng độ một loại protein vốn được xem là dấu hiệu của bệnh Alzheimer ở người trưởng thành lại xuất hiện ở mức rất cao.
Đây là protein tau, có vai trò giúp ổn định cấu trúc của tế bào thần kinh. Trong một số điều kiện, protein tau có thể xảy ra biến đổi hóa học và kết tụ lại, hiện tượng có liên quan đến bệnh Alzheimer.
Việc não trẻ sơ sinh khỏe mạnh có hàm lượng protein tau cao, sau đó giảm dần theo thời gian, cho thấy những biến đổi bất lợi của protein này ở người trưởng thành có thể không phải là điều không thể tránh khỏi.
4. Não bộ của người trưởng thành vẫn có thể tạo ra tế bào thần kinh mới
Trong thời gian dài, giới khoa học thần kinh tin rằng con người được sinh ra với toàn bộ số tế bào thần kinh cố định suốt đời.
Tuy nhiên, theo thời gian, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy não người trưởng thành vẫn có thể tạo ra tế bào thần kinh mới, một quá trình được gọi là sự hình thành tế bào thần kinh (neurogenesis).
Trước đây, các bằng chứng chủ yếu mang tính gián tiếp và gây nhiều tranh luận. Năm nay, các nhà nghiên cứu đã quan sát được trực tiếp các tế bào thần kinh mới hình thành cùng những tế bào tiền thân của chúng trong não người trưởng thành, bao gồm cả những người ở độ tuổi 78.
Theo nhận định của một nhà thần kinh học không tham gia nghiên cứu, phát hiện này có thể chấm dứt những tranh cãi kéo dài xoay quanh vấn đề này.
5. Não phân biệt giữa thật và ảo bằng cách nào?
Một câu hỏi lâu nay là làm thế nào não phân biệt giữa tưởng tượng và thực tế. Khi con người hình dung một quả táo, hoạt động não diễn ra gần giống với lúc thật sự nhìn thấy quả táo đó.
Nghiên cứu mới cho thấy não tạo ra một "tín hiệu thực tại" tại hồi fusiform (vùng não chuyên xử lý và xác nhận những gì mắt và trí óc đang nhìn thấy), sau đó được một vùng não khác đánh giá để xác định trải nghiệm đó là thật hay do trí óc tạo ra.
Các nhà khoa học cho rằng sự rối loạn trong hệ thống này có thể liên quan đến hiện tượng ảo giác.
6. Phát hiện hướng điều trị mới cho bệnh múa giật không kiểm soát (Huntington)
Bệnh Huntington, hay còn được gọi là bệnh múa giật, là một rối loạn di truyền hiếm gặp, gây thoái hóa dần các tế bào thần kinh trong não, dẫn đến các triệu chứng như cử động không kiểm soát (múa giật), suy giảm nhận thức và thay đổi tâm trạng, hành vi, thường biểu hiện ở độ tuổi trung niên (30 - 50 tuổi).
Bệnh do đột biến gen, làm hình thành protein độc hại, và hiện chưa có cách chữa khỏi, nhưng có phương pháp điều trị giúp kiểm soát triệu chứng và nâng cao chất lượng sống.
Mời bạn đọc bài viết sau để tìm hiểu về căn bệnh Huntington: Bệnh Huntington - Căn bệnh khiến con người múa giật không kiểm soát
Năm 2025 mang đến tín hiệu tích cực cho bệnh Huntington. Kết quả ban đầu từ thử nghiệm lâm sàng cho thấy thuốc AMT-130 có thể làm chậm tiến triển của bệnh.
Nếu được phê duyệt, đây sẽ là liệu pháp đầu tiên tác động trực tiếp đến cơ chế gây bệnh, thay vì chỉ kiểm soát triệu chứng. Phương pháp điều trị này yêu cầu đưa thuốc trực tiếp vào não thông qua một ca phẫu thuật kéo dài nhiều giờ.
7. Sự khai sáng của loài linh trưởng
Não người từ lâu được xem là đặc biệt, nhưng nhiều giả định về sự khác biệt tuyệt đối giữa con người và các loài động vật khác đang dần được điều chỉnh trước những nghiên cứu mới.
Trong năm nay, các nhà nghiên cứu đã hiểu rõ hơn về năng lực nhận thức của những họ hàng linh trưởng gần gũi nhất với con người.
Nghiên cứu cho thấy tinh tinh có khả năng cân nhắc bằng chứng và điều chỉnh niềm tin khi nhận ra mình sai. Trong khi đó, tinh tinh lùn (Bonobo) thể hiện khả năng nhận biết khi con người thiếu thông tin, kỹ năng này được gọi là “thuyết tâm trí”.
Những phát hiện này tiếp tục thu hẹp khoảng cách nhận thức mà con người từng cho là chỉ riêng mình mới có.
8. Một màu sắc mới được tạo ra
Trong lĩnh vực thị giác, các nhà khoa học đã tạo ra một màu sắc hoàn toàn mới mà não người chưa từng trải nghiệm trong tự nhiên.
Do đặc điểm sinh học của võng mạc, không tồn tại loại ánh sáng tự nhiên nào trên Trái Đất chỉ kích hoạt riêng các tế bào cảm nhận màu xanh lục (green - light).
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã làm được điều này bằng cách chiếu tia laser có kiểm soát vào mắt của năm người tham gia, từ đó tạo ra một màu sắc hoàn toàn mới.
Màu này được đặt tên là “olo”, mang sắc xanh lục lam cực kỳ bão hòa, vượt ra ngoài phạm vi thị giác thông thường của con người.
9. Não người có thể phát ra ánh sáng
Một phát hiện gây tò mò khác là não người thực sự phát ra ánh sáng.
Các mô sống có thể phát ra những hạt ánh sáng rất yếu, gọi là biophoton, như một hệ quả của quá trình tiêu thụ năng lượng, trong khi não là cơ quan sử dụng năng lượng ở mức rất cao.
Trong một thí nghiệm gần đây, các nhà khoa học lần đầu tiên ghi nhận được biophoton phát ra từ não người xuyên qua hộp sọ.
Cường độ phát xạ này thay đổi khi người tham gia thực hiện các nhiệm vụ tư duy khác nhau, dù hiện vẫn chưa rõ những hạt ánh sáng này có vai trò gì trong hoạt động nhận thức hay không.
10. Câu hỏi lớn nhất đặt ra là bằng cách nào não bộ có thể hình thành nên trải nghiệm chủ quan của mỗi cá nhân?
Bí ẩn lớn nhất về bộ não là cách nó tạo ra ý thức. Làm thế nào hoạt động của hàng chục tỷ tế bào thần kinh lại hình thành nên trải nghiệm chủ quan của mỗi người về thế giới xung quanh vẫn chưa có lời giải rõ ràng.
Hiện nay, khoa học tồn tại nhiều lý thuyết khác nhau về ý thức, và gần đây hai lý thuyết nổi bật đã được đặt vào một cuộc đối chiếu khoa học trực tiếp.
Kết quả cho thấy những bằng chứng thu được vừa ủng hộ vừa thách thức các giả định cốt lõi của cả hai bên, đồng thời nhấn mạnh rằng con đường khám phá bản chất của ý thức con người vẫn còn rất nhiều điều chưa được giải đáp.
Tóm lại
Những phát hiện về não bộ trong năm 2025 cho thấy hiểu biết của con người về chính bộ não mình đang thay đổi nhanh chóng.
Từ cách não tái cấu trúc qua 5 giai đoạn khác nhau, khả năng hình thành tế bào thần kinh mới ở tuổi trưởng thành, đến những cơ chế tinh vi giúp phân biệt giữa thực tại và tưởng tượng, khoa học đang dần hé lộ một hệ thống phức tạp hơn nhiều so với những gì từng được hình dung.
Tuy vậy, những câu hỏi cốt lõi như bản chất của ý thức hay cách não tạo ra trải nghiệm chủ quan vẫn chưa có lời giải trọn vẹn, nhắc chúng ta rằng não bộ vẫn là một trong những bí ẩn lớn nhất của khoa học hiện đại.
