Thuốc dùng trong điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần hoạt động ra sao?
Thuốc dùng trong điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần có thể giúp cải thiện triệu chứng bằng cách điều chỉnh hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh.
Có những ngày, một người rất muốn bình tĩnh hơn, ngủ ngon hơn, tập trung hơn hoặc thoát khỏi cảm giác nặng nề bên trong, nhưng ý chí thôi là chưa đủ. Trong những trường hợp phù hợp, thuốc có thể giúp nâng đỡ quá trình phục hồi sức khỏe tinh thần.
Tuy nhiên, không phải thuốc nào cũng phù hợp với mọi vấn đề sức khỏe tâm thần. Mỗi tình trạng có biểu hiện khác nhau, mỗi nhóm thuốc cũng có cơ chế, thời gian tác dụng và nguy cơ tác dụng phụ riêng.
Vì vậy, việc dùng thuốc cần được bác sĩ đánh giá kỹ để chọn đúng thuốc, đúng liều và theo dõi phù hợp.
Thuốc chống trầm cảm
Thuốc chống trầm cảm, bao gồm nhóm thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc, hay SSRI, như Celexa, Prozac và Zoloft, thường được dùng cho nhiều rối loạn trầm cảm và lo âu.
SSRI được xem là nhóm thuốc có hiệu quả cao và có thể gây một số tác dụng phụ nhẹ như khó chịu dạ dày, giảm ham muốn tình dục hoặc đau đầu. Những tác dụng phụ này thường giảm dần theo thời gian.
Thông thường, SSRI cần khoảng 4 đến 8 tuần để phát huy tác dụng. Lý do là nhóm thuốc này làm thay đổi cách não xử lý serotonin, một chất dẫn truyền thần kinh có vai trò điều hòa tâm trạng, giấc ngủ và cảm giác thèm ăn.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp liên quan đến rối loạn khí sắc theo chu kỳ kinh nguyệt, SSRI có thể cho tác dụng nhanh hơn, thông qua ảnh hưởng của hormone lên não.
Với nhiều rối loạn trầm cảm, SSRI hoạt động bằng cách ngăn tế bào tái hấp thu serotonin quá nhanh. Khi serotonin duy trì hoạt động lâu hơn, não sẽ dần điều chỉnh bằng cách làm giảm độ nhạy của một số thụ thể.
Quá trình này thúc đẩy giải phóng yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não, hay BDNF. Đây là một loại protein có thể được ví như "phân bón" cho não, giúp kích thích sự phát triển của các neuron và synapse (khớp thần kinh) mới, từ đó cải thiện tâm trạng theo thời gian.
Ngoài SSRI, còn có một số nhóm thuốc chống trầm cảm khác.
Thuốc ức chế tái hấp thu norepinephrine-dopamine, hay NDRI, như bupropion, giúp ngăn sự tái hấp thu norepinephrine và dopamine. Đây là các chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến phản ứng căng thẳng, khoái cảm, phần thưởng, sự tỉnh táo và khả năng chú ý.
Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine, hay SNRI, như Cymbalta, Fetzima và Effexor XR, giúp ngăn sự tái hấp thu serotonin và norepinephrine. Những chất này có vai trò trong phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy (fight-or-flight) của cơ thể khi đối mặt với căng thẳng.
Thuốc chống lo âu
Thuốc chống lo âu, bao gồm nhóm benzodiazepine như Ativan, Librium, Xanax và Valium, có thể phát huy tác dụng nhanh trong việc làm dịu lo lắng dữ dội, sợ hãi, lo âu xã hội hoặc cơn hoảng loạn.
Nhóm thuốc này tác dụng nhanh, nhưng thường chỉ được kê trong thời gian ngắn. Lý do là người dùng có thể bị lệ thuộc thuốc. Ngoài ra, thuốc cũng có thể gây tác dụng phụ nguy hiểm nếu hoạt động của hệ thần kinh bị ức chế quá mức.
Các thuốc này tác động đến GABA, một chất truyền tin hóa học có vai trò làm chậm hoạt động của hệ thần kinh trung ương. Nhờ đó, thuốc có thể giúp giảm các biểu hiện lo âu cả về thể chất lẫn tinh thần.
Có thể bạn quan tâm bài viết:
Thuốc ổn định khí sắc
Thuốc ổn định khí sắc hỗ trợ những người có dao động tâm trạng liên quan đến các tình trạng như rối loạn lưỡng cực, rối loạn nhân cách hoặc tâm thần phân liệt.
Các thuốc như Lamictal và lithium, cùng một số thuốc chống co giật và thuốc chống loạn thần, có thể giúp kiểm soát các giai đoạn hưng cảm và trầm cảm, làm dịu tình trạng suy nghĩ dồn dập, rối loạn giấc ngủ và hạn chế hành vi nguy cơ.
Thuốc ổn định khí sắc ảnh hưởng đến các thụ thể trong não liên quan đến việc giải phóng và duy trì chất dẫn truyền thần kinh. Theo thời gian, thuốc có thể giúp làm dịu các mạch thần kinh hoạt động quá mức và củng cố kết nối giữa các tế bào.
Tương tự SSRI, người bệnh có thể cần dùng thuốc ổn định khí sắc trong vài tuần trước khi nhận thấy cải thiện rõ ràng.
Thuốc kích thích thần kinh
Thuốc kích thích thần kinh như Adderall, Ritalin và Dexedrine có thể giúp điều chỉnh các kiểu suy nghĩ thiếu tổ chức hoặc mất định hướng. Nhóm thuốc này cũng được dùng trong điều trị các tình trạng như rối loạn tăng động giảm chú ý, chứng ngủ rũ và rối loạn ăn uống vô độ.
Các thuốc kích thích được kê đơn có thể giúp tăng khả năng tập trung bằng cách thúc đẩy não giải phóng nhiều chất dẫn truyền thần kinh hơn, chẳng hạn dopamine và norepinephrine. Norepinephrine đóng vai trò quan trọng trong phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy” của cơ thể.
Tác dụng phụ thường gặp của nhóm thuốc này có thể gồm chóng mặt, tim đập nhanh, tăng huyết áp, lo âu, đau đầu, mất ngủ và chán ăn.
Khác với SSRI và thuốc ổn định khí sắc, các thuốc kích thích thần kinh có thể phát huy tác dụng nhanh.
Khi thuốc là một phần của hành trình phục hồi sức khỏe tâm thần
Dù cùng được gọi chung là thuốc điều trị sức khỏe tâm thần, mỗi nhóm thuốc lại có cơ chế, thời gian phát huy tác dụng và nguy cơ tác dụng phụ khác nhau. Có thuốc cần vài tuần mới thấy hiệu quả rõ ràng, nhưng cũng có thuốc tác dụng nhanh hơn và thường chỉ được dùng trong thời gian ngắn.
Điều quan trọng là người bệnh không nên tự ý bắt đầu, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa trao đổi với bác sĩ. Nếu thuốc chưa hiệu quả như mong đợi, hoặc xuất hiện tác dụng phụ khó chịu, việc cần làm là phản hồi lại với chuyên gia điều trị để được điều chỉnh phù hợp hơn.
Có những ngày, việc ổn định lại giấc ngủ, tâm trạng, sự tập trung hay cảm giác bình yên bên trong không thể chỉ dựa vào ý chí. Với một số người, thuốc có thể là chiếc cầu giúp họ đi qua giai đoạn khó khăn. Và chiếc cầu đó nên được xây cùng bác sĩ, bằng sự theo dõi, kiên nhẫn và hiểu đúng.
(Nguồn: CNN)
*Nội dung bài viết nhằm mục đích cung cấp thông tin và nâng cao nhận thức cộng đồng, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Khi có băn khoăn về cân nặng hoặc sức khỏe chuyển hóa, người dân nên tham khảo ý kiến của nhân viên y tế.