Khi bác sĩ cũng kiệt sức: Ai sẽ chữa lành cho người chữa bệnh?
Làm nghề Y chưa bao giờ là một hành trình dễ dàng, nhất là khi tình trạng kiệt sức (burnout) đang trở thành một 'căn bệnh' âm thầm đe dọa những người chữa bệnh ở tuyến đầu.
Nghề Y luôn được mặc định với hình ảnh những "siêu nhân" không biết mệt mỏi. Nhưng đằng sau tấm áo blouse, họ cũng là những con người với đầy đủ cung bậc cảm xúc và những phút giây cận kề lực kiệt sức tàn.
Giữa bối cảnh đó, ThS.BS Nguyễn Hiền Minh - Phó Trưởng Đơn vị Tiêm chủng Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, giảng viên Bộ môn Sinh lý - Sinh lý bệnh Miễn dịch, Đại học Y Dược TP.HCM - chọn cách đối diện với áp lực bằng sự tỉnh thức và học hỏi không ngừng.
Với hơn 15 năm gắn bó trong lĩnh vực miễn dịch học, vắc-xin và giáo dục y học, bác sĩ Hiền Minh không chỉ quan tâm đến hiệu quả dự phòng và điều trị, mà còn trăn trở sâu sắc về sức khỏe tinh thần của người bệnh và của chính những người làm nghề Y.
Cùng Doctor247 gặp gỡ bác sĩ Nguyễn Hiền Minh trong chuyên mục Người Việt Mới, để lắng nghe câu chuyện từ bên trong ngành y: về áp lực, burnout và cách người chữa bệnh học cách đứng vững, chăm sóc chính mình để có thể tiếp tục đồng hành lâu dài cùng người bệnh.
.png)
Dưới góc nhìn của một người làm nghề lâu năm, bác sĩ nghĩ gì về tình trạng burnout trong ngành y ngày nay?
Burnout trong ngành y là điều có thật, và theo tôi, nó không còn là câu chuyện cá biệt nữa. Áp lực của nghề Y không chỉ đến từ cường độ làm việc cao hay thời gian làm việc kéo dài, mà còn đến từ trách nhiệm rất lớn mà người bác sĩ phải gánh trên vai mỗi ngày.
Chúng tôi không chỉ chữa bệnh, mà còn phải tiếp nhận rất nhiều cảm xúc: sự lo lắng của bệnh nhân, nỗi sợ của gia đình họ, những kỳ vọng đôi khi vượt quá khả năng y học. Khi những cảm xúc đó tích tụ lâu ngày mà không có nơi để giải tỏa, người bác sĩ rất dễ rơi vào trạng thái kiệt sức.
Burnout không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng sự sụp đổ rõ ràng. Nhiều khi, nó chỉ là cảm giác cạn dần năng lượng, không còn thấy hào hứng với công việc mình từng rất yêu, hoặc cảm thấy mình đang “chạy” mà không biết đích đến ở đâu. Và điều nguy hiểm là trạng thái đó thường diễn ra rất âm thầm.
Vậy nên, khi nhắc đến burnout, tôi thường nghĩ đến hình ảnh đua xe F1. Xe chạy rất nhanh, nhưng bắt buộc phải vào trạm bảo trì. Không chỉ kiểm tra động cơ, mà còn thay bánh, kiểm tra từng chi tiết nhỏ.
Cuộc đời cũng vậy. Không ai có thể chạy mãi mà không dừng. Biết khi nào cần vào “trạm bảo trì” - cả về thể chất lẫn tinh thần - là điều rất quan trọng. Và trong trạm bảo trì đó, bạn không nên ở một mình, bạn cần đội ngũ, cần được giúp đỡ.
.png)
Khi đối diện với những giai đoạn mệt mỏi ấy, điểm tựa tinh thần của bác sĩ là gì?
Điểm tựa của tôi đến từ nhiều phía và nó không cố định mà thay đổi theo từng giai đoạn.
Trước hết là giá trị của công việc. Khi tôi còn thấy việc mình đang làm có ích cho bệnh nhân, cho cộng đồng, cho xã hội thì tôi vẫn có thể cố gắng thêm. Cảm giác mình đang đóng góp cho một điều gì đó lớn hơn bản thân là động lực rất quan trọng.
Bên cạnh đó là môi trường làm việc và đồng nghiệp. Khi nhìn quanh và thấy những người đồng hành cũng có khó khăn riêng nhưng vẫn kiên trì, tôi nhận ra rằng mình không hề đơn độc. Sự hiện diện của họ nhắc tôi rằng mệt mỏi không phải là dấu hiệu của thất bại, mà là trải nghiệm chung của những người đang nỗ lực.
Và một điểm tựa nữa, rất quan trọng, là niềm tin vào tương lai. Ngành y, đặc biệt là lĩnh vực vắc-xin, đã có những bước tiến rất rõ rệt. Những điều từng rất khó trước đây nay đã trở nên khả thi hơn. Khi tin rằng tương lai có thể tốt hơn, tôi có thêm lý do để không bỏ cuộc ở hiện tại.
Bác sĩ có “liều thuốc tinh thần” hay thói quen nhỏ nào giúp bản thân phục hồi năng lượng, giữ được sự bình an giữa nhịp sống bận rộn không?
Tôi nghĩ mỗi người đều có một cách hồi phục khác nhau và điều quan trọng là phải nhận ra mình đang ở trạng thái nào.
Khi còn năng lượng, tôi vẫn vận động, tập thể thao, làm những việc giúp cơ thể giải tỏa căng thẳng. Nhưng khi đã thực sự cạn năng lượng, tôi không cố ép mình phải “tích cực” hay phải làm gì đó cho đúng sách vở.
Lúc ấy, tôi thu mình lại. Tôi không đọc thêm sách, không tìm lời khuyên, không cố gắng suy nghĩ tích cực. Tôi chỉ ngồi yên, thở, nhìn ra một khoảng không, nhìn bầu trời. Đôi khi tôi thiền, đôi khi chỉ là im lặng.
Với tôi, quay về bên trong là một kỹ năng rất quan trọng. Có những giai đoạn, sự tĩnh lặng mới là thứ giúp mình hồi phục, chứ không phải hoạt động hay giao tiếp.
Bên cạnh vai trò bác sĩ, Doctor247 được biết chị còn là một người mẹ và hiện đang tiếp tục theo đuổi việc học chuyên sâu về tâm lý. Bác sĩ có thể chia sẻ một chút về hành trình cân bằng giữa những vai trò đó không?
Tôi tin rằng cân bằng tuyệt đối không tồn tại, chỉ có những lựa chọn ưu tiên khác nhau ở từng thời điểm. Có giai đoạn, tôi ưu tiên công việc nhiều nhất, có lúc thì con cái cần mình nhiều hơn, và cũng có thời điểm mà việc học là điều không thể trì hoãn.
Mỗi tuần, tôi nhìn lại lịch của mình và tự hỏi: "Điều gì thật sự quan trọng trong giai đoạn này? Việc gì có thể lùi lại? Việc gì bắt buộc phải làm ngay?..." Và quan trọng nhất là chấp nhận rằng mình không thể làm tốt tất cả mọi thứ cùng lúc, để không tự trách bản thân vì điều đó.
Sự chấp nhận này giúp tôi nhẹ lòng hơn rất nhiều khi phải đưa ra lựa chọn.
Thời điểm không thể trì hoãn việc học mà bác sĩ vừa nhắc đến có phải là hiện giờ? Vì theo Doctor247 được biết, bác sĩ đang học thêm về Tâm lý học?
Trong quá trình làm việc, tôi nhận ra rằng có rất nhiều vấn đề sức khỏe không chỉ nằm ở thể chất. Nhiều bệnh nhân cần được lắng nghe, được trấn an, được hiểu...Những điều đó, đôi khi còn quan trọng nhiều hơn là thuốc men.
Tôi thấy rõ rằng bên cạnh những vắc-xin sinh học giúp phòng bệnh, con người còn rất cần một dạng “vắc-xin tinh thần” giúp họ có sức đề kháng trước lo âu, sợ hãi và stress. Khi tinh thần ổn định hơn, việc điều trị và dự phòng cũng hiệu quả hơn.
Việc học tâm lý học không chỉ giúp tôi hiểu bệnh nhân sâu hơn, mà còn giúp tôi hiểu chính mình để nhận diện cảm xúc, hiểu giới hạn của bản thân, và biết khi nào mình cần dừng lại để tự chăm sóc.
.png)
Theo bác sĩ, cảm xúc có phải là điểm yếu trong ngành y?
Tôi không nghĩ cảm xúc là điểm yếu. Ngược lại, nếu biết nhận diện và quản lý đúng, cảm xúc là một phần rất quan trọng giúp người bác sĩ làm nghề nhân văn hơn.
Vấn đề không nằm ở việc có cảm xúc hay không, mà là mình có để cảm xúc cuốn mình đi hay không. Khi người bác sĩ hiểu rõ giới hạn của bản thân, biết khi nào cần tách ra, khi nào cần tìm sự hỗ trợ, thì cảm xúc sẽ trở thành cầu nối với bệnh nhân, chứ không phải gánh nặng.
Cảm xúc giúp chúng tôi hiểu người bệnh hơn, nhưng ranh giới cảm xúc giúp chúng tôi đi đường dài với nghề.
Trên thế giới, nhiều bác sĩ thường chia sẻ về hiện tượng “Compassion Fatigue” - sự kiệt quệ vì đồng cảm hoặc quá trăn trở vì nỗi đau của bệnh nhân. Bác sĩ nghĩ như thế nào về điều này ?
Compassion Fatigue (Sự kiệt quệ vì đồng cảm) là điều tôi thấy rất rõ trong ngành y. Khi tiếp xúc với quá nhiều nỗi đau, một cơ chế tự vệ tự nhiên của con người là cảm xúc bị “đóng băng”. Điều đó không phải vì vô cảm mà vì nếu tiếp nhận thêm nữa thì sẽ không chịu nổi.
Trong đại dịch, tôi đã chứng kiến nhiều đồng nghiệp mất người thân nhưng vẫn phải tiếp tục công việc. Nhân viên y tế không phải lúc nào cũng là anh hùng. Họ cũng là con người và họ cũng có quyền mệt mỏi, quyền yếu đuối, quyền cần được nâng đỡ.
Điều quan trọng là ngành y cần thừa nhận điều đó và xây dựng những hệ thống hỗ trợ sức khỏe tinh thần cho chính người làm nghề.
.png)
Nếu có một điều, bác sĩ của ngày hôm nay - người đã đi qua giông bão và thấu hiểu hơn về bản thân - có thể nói với các bạn trẻ đã, đang và sẽ theo đuổi ngành Y, thì đó sẽ là gì?
Tôi hay nói với các bạn sinh viên về hình ảnh chiếc xe. Có xe chạy cao tốc, có xe đi đường lộ. Đi chậm không có nghĩa là xe dở. Chỉ là đoạn đường hiện tại chưa phải nơi để tăng tốc.
Bạn có thể dừng lại. Dừng không phải là bỏ cuộc. Đó là lúc bạn thay bánh xe để tiếp tục đi xa hơn. Quan trọng là đừng tự trách mình vì những lần phải chậm lại.
Những “trạm dừng” vì biến cố, vì gia đình hay sức khỏe đều là cần thiết
Khi nhắc đến “Người Việt Mới”, bác sĩ nghĩ đến điều gì?
Tôi thuộc thế hệ giao thời, nơi chúng tôi vừa kế thừa những giá trị truyền thống, vừa phải cập nhật chóng mặt với công nghệ và tư duy mới
"Người Việt Mới" là người biết giữ lại những giá trị cốt lõi của thế hệ đi trước, nhưng phải bắt kịp dòng chảy xã hội
Xin trân trọng cám ơn những chia sẻ của bác sĩ!
Người Việt Mới là series phỏng vấn của Doctor247 về những con người Việt Nam rất mới - mới trong suy nghĩ, trong hành động và trong cả hành trình phá vỡ định kiến.
