Vì sao một số người thường 'gặp ma'?

Khoảng 1 trên 5 người Mỹ nói rằng họ từng nhìn thấy ma. Trong khi đó, khoảng 3 trên 4 người Mỹ tin vào một dạng hiện tượng siêu nhiên nào đó, từ ma, khả năng ngoại cảm, giấc mơ điềm báo đến những người tự nhận có thể kết nối với thế giới bên kia.

Hiện chưa có bằng chứng khoa học nào có thể khẳng định chắc chắn ma có tồn tại hay không. Tuy nhiên, tâm lý học có thể giúp lý giải vì sao một số người lại thường có trải nghiệm được họ diễn giải là "gặp ma".

Theo một số nhà nghiên cứu, não bộ con người đôi khi có thể hiểu sai những tín hiệu đến từ môi trường, cơ thể hoặc giấc ngủ. Khi những tín hiệu này xuất hiện cùng lúc với niềm tin vào điều siêu nhiên, một trải nghiệm rất đời thường có thể được cảm nhận như điều bí ẩn.

Manh mối thứ nhất: Môi trường xung quanh có thể khiến bạn cảm thấy điều gì đó kỳ quái

Trong nhiều chương trình săn ma, người ta thường nhắc đến EMF, hay trường điện từ. Đây là vùng năng lượng vô hình được tạo ra bởi các hạt mang điện, có thể xuất hiện quanh thiết bị điện, dây điện hoặc nhiều nguồn khác trong môi trường.

Hiện chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy con người có thể cảm nhận trường điện từ theo cách chúng ta nhìn, nghe hoặc chạm vào sự vật. Tuy nhiên, một số nghiên cứu từng ghi nhận các khu vực được cho là "có ma" có mức dao động trường điện từ khác biệt hơn so với những nơi khác.

Điều này đặt ra một câu hỏi thú vị: có phải "ma" tạo ra sự thay đổi trong môi trường, hay chính sự thay đổi của môi trường khiến con người có cảm giác như đang gặp điều gì đó bất thường?

Khi các nhà khoa học thử thay đổi một số yếu tố môi trường trong phòng thí nghiệm, như cường độ trường điện từ, một số người tham gia cho biết họ có những cảm giác lạ như chóng mặt, cảm giác tách khỏi cơ thể hoặc cảm giác có ai đó đang hiện diện.

Tuy nhiên, những cảm giác này không thay đổi tương ứng với mức độ trường điện từ mà các nhà khoa học điều chỉnh. Điểm đáng chú ý là những người thường kể lại các cảm giác kỳ lạ cũng là những người có niềm tin mạnh hơn vào hiện tượng siêu nhiên.

Nói cách khác, môi trường có thể góp phần tạo ra cảm giác "có điều gì đó rờn rợn", nhưng cách một người diễn giải cảm giác ấy còn phụ thuộc nhiều vào niềm tin sẵn có của họ.

Manh mối thứ 2: Khi não bộ xử lý nhầm tín hiệu từ cơ thể

Một yếu tố khác có thể liên quan đến các trải nghiệm giống hiện tượng siêu nhiên là cách não bộ giúp chúng ta cảm nhận cơ thể mình.

Các nhà khoa học từng quan sát thấy khi kích thích một vùng não gọi là vùng nối thái dương - đỉnh, một số người có thể xuất hiện cảm giác rất lạ. Có người thấy như có một bóng người bên cạnh, có người cảm giác như mình đang ở ngoài cơ thể.

Vùng não này được cho là có vai trò quan trọng trong việc giúp chúng ta cảm nhận rằng mình đang "ở trong" chính cơ thể mình. Khi quá trình này bị xáo trộn, một người có thể có cảm giác như cơ thể và linh hồn không còn là một thể thống nhất như bình thường.

Một ví dụ quen thuộc giải thích hiện tượng này là bóng đè, hay liệt trong giấc ngủ (sleep paralysis) .

Trong giai đoạn ngủ REM, thời điểm giấc mơ thường sống động nhất, não sẽ tạm thời ức chế hoạt động của các cơ xương để chúng ta không cử động theo giấc mơ. Đây là một cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể.

Tuy nhiên, đôi khi một người lại thức dậy trước khi cơ thể lấy lại khả năng cử động. Người đó biết mình đã tỉnh nhưng vẫn không thể nhúc nhích, trong khi một vài hình ảnh hoặc âm thanh từ giấc mơ còn lẫn vào thực tại. Trải nghiệm này thường chỉ xảy ra rất ngắn, nhưng có thể rất đáng sợ.

Với một số người, bóng đè có thể trở thành trải nghiệm được diễn giải là có "bóng người", "ai đó đè lên người" hoặc sự hiện diện của một thực thể siêu nhiên.

Manh mối thứ 3: Niềm tin và tính cách cũng ảnh hưởng đến cách một người giải thích những hiện tượng lạ

Không phải ai có cảm giác lạ cũng nghĩ ngay đến ma. Một người hoài nghi có thể chỉ cho rằng mình hơi chóng mặt, rùng mình hoặc cảm thấy có gì đó bất thường.

Nhưng với người vốn tin vào hiện tượng siêu nhiên, cùng một trải nghiệm như vậy có thể dễ được xem là "gặp ma" hơn.

Theo tâm lý học, cách một người diễn giải trải nghiệm lạ có thể liên quan đến niềm tin và một số đặc điểm tính cách. Chẳng hạn, có người rất nhạy với những cảm giác mơ hồ, dễ chú ý đến các ý nghĩ hoặc hình ảnh thoáng qua trong đầu, rồi gán cho chúng một ý nghĩa đặc biệt.

Trong tâm lý học, nhóm đặc điểm này được gọi là schizotypy. Thuật ngữ này mô tả một số xu hướng như suy nghĩ khác thường, niềm tin kỳ lạ, dễ có trải nghiệm cảm giác bất thường hoặc đôi khi khó phân biệt rõ điều gì đến từ suy nghĩ bên trong và điều gì thật sự xảy ra bên ngoài.

Schizotypy có liên quan đến tâm thần phân liệt, nhưng điều đó không có nghĩa một người có các đặc điểm này sẽ mắc tâm thần phân liệt. Nhiều người chỉ biểu hiện một số đặc điểm thuộc nhóm schizotypy vẫn sống, học tập và làm việc bình thường.

Điểm đáng chú ý là những người có nhiều biểu hiện của schizotypy hơn thường dễ tin vào hiện tượng siêu nhiên hơn. Họ cũng có thể dễ gặp các cảm giác như tách khỏi cơ thể, cảm nhận có điều gì đó khác thường hoặc khó xác định ranh giới giữa trải nghiệm trong tâm trí và sự kiện ngoài đời thật.

Manh mối thứ 4: Trải nghiệm 'gặp ma' có thể không đến từ một yếu tố duy nhất

Giả sử có một người vốn tin vào hiện tượng siêu nhiên và đang ở một nơi được đồn là có ma. Nếu người đó đồng thời có cảm giác lạ do môi trường, thiếu ngủ hoặc bóng đè, trải nghiệm này có thể dễ được hiểu theo hướng tâm linh.

Niềm tin lúc này giống như chất dính nối các yếu tố rời rạc lại với nhau. Một cảm giác lạnh sống lưng, một tiếng động bất ngờ, một giấc ngủ chập chờn hoặc cảm giác có ai đó ở gần có thể được kết nối thành một câu chuyện mình vừa gặp ma.

Một thí nghiệm từng yêu cầu người tham gia đi qua một nhà hát cũ không còn sử dụng. Một số người được nói rằng nơi này bị ma ám, trong khi những người còn lại thì không. Kết quả cho thấy người tin rằng nhà hát có ma dễ chú ý đến cảm giác lạ và gắn chúng với hiện tượng siêu nhiên.

Điều này không có nghĩa mọi trải nghiệm gặp ma đều chỉ xuất phát từ niềm tin. Nhưng trong một số hoàn cảnh, niềm tin có thể ảnh hưởng đến cách một người chú ý, cảm nhận và lý giải những điều khó giải thích quanh mình.

Manh mối thứ 5: Não bộ đôi khi chỉ đang cố tìm lời giải thích cho những điều mơ hồ

Con người thường có xu hướng tìm lời giải thích cho những điều mơ hồ. Khi gặp một cảm giác lạ, não bộ sẽ cố gắng “điền vào khoảng trống” bằng cách lý giải phù hợp nhất với niềm tin, ký ức và bối cảnh lúc đó.

Với một người không tin vào ma, cảm giác kỳ lạ có thể được hiểu là do mất ngủ, căng thẳng, bóng đè hoặc tác động từ môi trường xung quanh. Nhưng với một người vốn tin vào hiện tượng siêu nhiên, cùng một trải nghiệm ấy có thể được diễn giải theo hướng hoàn toàn khác.

Từ góc nhìn tâm lý học, điều này cho thấy trải nghiệm siêu nhiên không nhất thiết là bịa đặt. Người trong cuộc có thể thật sự thấy sợ hãi, nhìn thấy bóng người, nghe thấy âm thanh lạ hoặc cảm nhận như có ai đó đang hiện diện. Tuy nhiên, nguyên nhân có thể liên quan đến cách não bộ tiếp nhận, xử lý và diễn giải thông tin.

Vì vậy, câu hỏi "Vì sao có người nhìn thấy ma?" không chỉ xoay quanh những điều bên ngoài chúng ta. Đôi khi, câu trả lời còn nằm ở não bộ, niềm tin, giấc ngủ, môi trường và cách con người cố gắng hiểu những điều chưa thể giải thích rõ ràng.