Vì sao Mặt Trăng trông khổng lồ khi nhìn bằng mắt nhưng lại bé xíu trong ảnh?

Một vầng trăng tròn vừa nhô lên sau mái nhà thường trông lớn đến mức khiến nhiều người phải dừng lại ngắm.

Thế nhưng, khi đưa điện thoại lên chụp, vầng trăng ấy lại chỉ còn là một chấm sáng nhỏ giữa khung hình. Nếu Mặt Trăng không hề co lại, điều gì khiến chúng ta thấy nó nhỏ đi?

Vì sao chúng ta thấy Mặt Trăng nhỏ đi khi chụp ảnh?

Khi vừa mọc hoặc sắp lặn, Mặt Trăng thường trông lớn hơn hẳn so với lúc lên cao. Tuy nhiên, sự chênh lệch này chủ yếu nằm trong cảm nhận của chúng ta.

NASA gọi đây là ảo ảnh Mặt Trăng (Moon Illusion). Bạn có thể tự kiểm tra bằng điện thoại: chụp Mặt Trăng lúc ở gần chân trời và vài giờ sau khi đã lên cao, giữ nguyên thiết bị cùng mức thu phóng. Khi đặt hai bức ảnh cạnh nhau, chiều ngang của Mặt Trăng gần như giống nhau.

Một cách khác là duỗi thẳng ngón tay, đặt móng tay cạnh Mặt Trăng để so sánh. Dù Mặt Trăng đang ở sát chân trời hay trên cao, kích thước mà nó chiếm trong tầm nhìn gần như không đổi.

Điều này cũng bác bỏ một cách giải thích từng tồn tại từ thời cổ đại: lớp khí quyển dày hơn ở chân trời đã phóng đại Mặt Trăng như kính lúp. Thực tế, khúc xạ khí quyển có thể khiến Mặt Trăng hơi dẹt theo chiều dọc, chứ không làm nó lớn lên.

Vậy điều gì khiến mắt chúng ta vẫn thấy một vầng trăng khổng lồ?

Một giả thuyết phổ biến cho rằng não bộ ước tính kích thước dựa trên cả hình ảnh võng mạc và khoảng cách mà chúng ta cảm nhận. Khi Mặt Trăng nằm gần cây cối, mái nhà, núi hoặc đường chân trời, những vật thể xung quanh tạo cảm giác nó ở rất xa.

Theo cách diễn giải của não bộ, một vật thể ở xa nhưng vẫn chiếm cùng một khoảng trong tầm nhìn phải có kích thước lớn hơn. Vì vậy, Mặt Trăng gần chân trời được cảm nhận là lớn hơn dù hình ảnh mà mắt tiếp nhận gần như không đổi.

Hiện tượng này tương tự ảo ảnh Ponzo. Hai đoạn thẳng bằng nhau vẫn có thể trông dài ngắn khác nhau khi được đặt giữa những đường hội tụ, giống đường ray kéo dài về phía xa. Bối cảnh xung quanh đã khiến não đánh giá sai khoảng cách, rồi từ đó đánh giá sai kích thước.

Tuy nhiên, đây vẫn chưa phải lời giải thích hoàn chỉnh. Mặt Trăng vẫn có thể trông lớn khi xuất hiện trên đường chân trời ngoài biển, nơi gần như không có cây cối hay tòa nhà để so sánh. Các phi hành gia trên quỹ đạo cũng từng trải nghiệm ảo ảnh này dù không có những vật thể tiền cảnh quen thuộc.

Vì vậy, sau hàng nghìn năm, giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất hoàn toàn về lý do Mặt Trăng trông lớn hơn ở chân trời. Điều có thể khẳng định là Mặt Trăng không thực sự phình to. Chính não bộ đã tạo nên cảm giác ấy khi ghép hình ảnh với khoảng cách và bối cảnh xung quanh.

Siêu trăng có thực sự lớn hơn trăng tròn thông thường?

Có, nhưng sự khác biệt đến từ khoảng cách giữa Mặt Trăng và Trái Đất, không phải vì Mặt Trăng thay đổi kích thước.

Quỹ đạo của Mặt Trăng có dạng hơi bầu dục. Vì vậy, có lúc Mặt Trăng ở gần Trái Đất hơn, gọi là cận điểm, và có lúc ở xa hơn, gọi là viễn điểm. Khi trăng tròn diễn ra gần cận điểm, Mặt Trăng sẽ trông lớn và sáng hơn một chút. Hiện tượng này thường được gọi là siêu trăng.

Đây là sự thay đổi có thật về kích thước mà mắt nhìn thấy. Trăng tròn ở gần Trái Đất nhất có thể trông lớn hơn khoảng 14% so với khi ở xa nhất. Tuy nhiên, mức chênh lệch này khá nhỏ và thường khó nhận ra nếu không đặt hai hình ảnh cạnh nhau.

Hai kỳ siêu trăng được NASA liệt kê trong những tháng cuối năm 2026 rơi vào ngày 24/11 và 24/12.