Vì sao chúng ta nghiện xem lại story đã đăng?
Bạn vừa đăng xong một story lên mạng xã hội. Vài phút sau, bạn mở lại để xem. Rồi lại xem lần nữa. Có ngày, bạn có thể xem đi xem lại story của chính mình hàng chục lần, thậm chí thức đến tận khuya cũng chỉ để xem lại danh sách story. Điều gì trong những story ấy khiến bạn bị hấp dẫn đến như vậy?
Việc đăng story rồi quay lại xem đi xem lại tưởng chừng là một thói quen vụn vặt khi dùng mạng xã hội. Nhưng dưới góc nhìn tâm lý học, đây là một hành vi có cấu trúc, phản ánh cách con người xây dựng bản sắc, tìm kiếm sự an toàn tâm lý và điều chỉnh hình ảnh bản thân trong một môi trường luôn có ánh nhìn của người khác.
Khi người trong cuộc tự lý giải thói quen xem lại story
Trong một bài viết phỏng vấn trên trang Mashable, nhiều người dùng Instagram đã chia sẻ rất thẳng thắn về thói quen xem đi xem lại story của chính mình.
Một nữ sinh 17 tuổi cho biết cô thường xuyên xem lại những story có hình ảnh bản thân. Lý do không phải vì quá thích ngắm mình, mà vì cô quan tâm người khác đang nghĩ gì khi nhìn thấy hình ảnh đó, ai đã xem và liệu bức ảnh ấy có đủ “ổn” hay chưa. Với những story không liên quan đến ngoại hình cá nhân, như thơ hay ảnh chụp đồ vật, thói quen này gần như biến mất.
Một người dùng khác, ở độ tuổi gần 30, lại chia sẻ rằng anh hiếm khi đăng ảnh khuôn mặt mình, nhưng rất hay xem lại story ghi lại những hoạt động một mình như nấu ăn, đi bộ hay ngắm cảnh. Với anh, việc xem lại không nhằm kiểm tra ngoại hình, mà giống như một cách thưởng thức lại khoảnh khắc cá nhân vừa được ghi nhận và chia sẻ.
Điểm chung trong những chia sẻ này là: story càng mang dấu ấn cá nhân, người đăng càng có xu hướng quay lại xem để quan sát chính mình qua lăng kính của người xem.
Story kích hoạt “cái tôi phản chiếu” như thế nào?
Trong tâm lý học xã hội, có một khái niệm nền tảng gọi là cái tôi phản chiếu (looking-glass self). Con người không hình thành bản sắc chỉ bằng trải nghiệm nội tại, mà còn thông qua việc tưởng tượng cách người khác nhìn nhận mình.
Story là một công cụ đặc biệt mạnh trong cơ chế này. Khi bạn đăng story, bạn biết rõ rằng nó đang được người khác xem, nhưng bạn không biết chính xác họ nghĩ gì. Khoảng trống đó khiến não bộ tự động lấp đầy bằng giả định. Khi xem lại story, bạn đang thử đứng ở vị trí của người xem để đánh giá lại chính mình.
Nếu story khiến bạn cảm thấy mình trông ổn, thú vị, có giá trị, cảm giác tích cực đó được củng cố. Việc xem lại vì thế không chỉ là hành động nhìn, mà là một hình thức tự xác nhận bản thân.
Vì sao chúng ta xem lại nhiều hơn khi story có yếu tố cá nhân?
Các quan sát thực tế cho thấy, con người có xu hướng xem lại story nhiều hơn khi story đó gắn với những yếu tố đại diện cho bản thân. Đó có thể là khuôn mặt, giọng nói, sở thích, hoặc những hoạt động mang tính cá nhân như nấu ăn, đi bộ một mình, nghe nhạc.
Những nội dung này không đơn thuần là khoảnh khắc. Chúng mang tính biểu trưng cho bản sắc. Khi bạn xem lại, bạn không chỉ nhìn một hình ảnh, mà đang đánh giá một phiên bản của chính mình.
Ở đây xuất hiện một cơ chế tâm lý quan trọng: tự kể chuyện. Con người cần những bằng chứng nhỏ để duy trì một câu chuyện nhất quán về bản thân. Story cung cấp những bằng chứng đó. Việc xem lại story giúp não bộ củng cố câu chuyện: tôi là người có gu, tôi là người biết tận hưởng, tôi là người có đời sống riêng đáng trân trọng.
Kịch nghệ: Story như một không gian “nửa công khai, nửa riêng tư”
Từ góc nhìn xã hội học, hiện tượng này cũng có thể được lý giải thông qua khái niệm “kịch nghệ” do nhà xã hội học Erving Goffman đề xuất. Theo lý thuyết này, đời sống con người giống như một sân khấu, nơi mỗi cá nhân liên tục trình diễn các vai khác nhau trước những “khán giả” khác nhau.
Trong đời sống thường ngày, chúng ta có một “sân khấu trước”, nơi ta thể hiện hình ảnh phù hợp với kỳ vọng xã hội, và một “hậu trường”, nơi ta được thả lỏng, phản tư và xử lý cảm xúc cá nhân. Trên mạng xã hội, ranh giới này trở nên mờ hơn, nhưng không biến mất.
Trang cá nhân được trau chuốt kỹ lưỡng thường đóng vai trò như sân khấu trước, nơi mọi thứ được chọn lọc và sắp đặt. Story, ngược lại, mang nhiều đặc điểm của hậu trường: thoáng qua, tự nhiên, ít chỉnh sửa và không tồn tại lâu dài. Chính vì thế, story tạo cảm giác chân thật và ít áp lực hơn cho người đăng.
Khi xem lại story của chính mình, người dùng đang thực hiện một hành động rất đặc trưng của “hậu trường”: phản tư. Đó là lúc họ vừa là diễn viên, vừa là khán giả, vừa quan sát màn trình diễn của mình, vừa tự hỏi hình ảnh đó có phản ánh đúng con người họ mong muốn hay không.
Tóm lại thì, cảm giác “nghiện xem lại story" đến từ đâu?
Việc xem lại story dễ trở thành hành vi lặp lại vì nó kích hoạt đồng thời nhiều cơ chế tâm lý.
Thứ nhất là sự củng cố cảm xúc. Mỗi lần xem lại một story khiến bạn cảm thấy hài lòng, não bộ ghi nhận đó là một trải nghiệm tích cực và khuyến khích lặp lại.
Thứ hai là nhu cầu kiểm soát hình ảnh bản thân. Xem lại story cho phép bạn liên tục rà soát cách mình xuất hiện trước người khác, từ đó tạo cảm giác làm chủ.
Thứ ba là tính tạm thời của story. Vì story sẽ biến mất, não bộ có xu hướng muốn đắm chìm vào trải nghiệm đó trước khi nó không còn nữa. Đây là một phản ứng rất phổ biến với những thứ mang tính thoáng qua.
Khi nào việc xem lại story phản ánh sự bất an?
Tâm lý học không xem việc xem lại story là vấn đề, trừ khi nó trở thành nguồn duy nhất để bạn cảm thấy mình có giá trị. Khi bạn liên tục kiểm tra danh sách người xem, lo lắng khi tương tác thấp, hoặc cảm thấy hụt hẫng nếu không được phản hồi, hành vi này có thể phản ánh sự phụ thuộc vào sự công nhận từ bên ngoài.
Trong những trường hợp đó, việc xem lại story không còn là phản tư lành mạnh, mà trở thành một cách vá víu cảm giác tự ti. Điều này không đồng nghĩa với tự luyến. Trái lại, nó thường liên quan nhiều hơn đến cảm giác thiếu an toàn về giá trị bản thân.
Từ góc nhìn tâm lý học, giải pháp không nằm ở việc cấm đoán hay tự trách. Điều quan trọng là chuyển trọng tâm từ được nhìn thấy sang tự thấu hiểu.
Việc xây dựng sự tự cảm thông giúp bạn không cần dùng story như một công cụ khẳng định giá trị. Khi bạn chấp nhận cả những mặt chưa hoàn hảo của mình, nhu cầu phải liên tục xem lại để kiểm tra sẽ giảm đi.
Những thay đổi nhỏ như ý thức rõ cảm xúc sau khi dùng mạng xã hội, giảm tần suất kiểm tra, hoặc chủ động nuôi dưỡng những hoạt động mang lại giá trị nội tại có thể giúp mối quan hệ với story trở nên lành mạnh hơn.
