Cùng một vấn đề sức khỏe tâm thần, vì sao mỗi người lại hợp một loại thuốc khác nhau?
Điều trị sức khỏe tâm thần đôi khi cần nhiều thời gian hơn mong đợi. Tìm đúng thuốc có thể là quá trình theo dõi, điều chỉnh và kiên nhẫn.
Có người dùng thuốc một thời gian đã thấy giấc ngủ, tâm trạng hoặc khả năng tập trung cải thiện rõ rệt. Nhưng cũng có người phải đổi thuốc, chỉnh liều nhiều lần mới tìm được phương án phù hợp.
Với điều trị sức khỏe tâm thần, quá trình này không hẳn là thử và sai, mà thường là từng bước hiểu rõ hơn cơ thể và cách mỗi người đáp ứng với thuốc.
Vì sao việc tìm đúng thuốc điều trị sức khỏe tâm thần có thể mất nhiều thời gian?
Khi bắt đầu điều trị bằng thuốc, nhiều người có thể mong chờ một quá trình khá đơn giản: bác sĩ chẩn đoán, kê thuốc và triệu chứng dần cải thiện. Nhưng trong thực tế, việc tìm được loại thuốc phù hợp đôi khi cần nhiều thời gian hơn như vậy.
Trước khi kê thuốc, bác sĩ tâm thần thường cần nhìn vào toàn bộ bức tranh của người bệnh, từ tiền sử sức khỏe, các triệu chứng hiện tại, việc sử dụng rượu hoặc chất khác cho đến những biểu hiện như hoang tưởng, ảo giác hay nguy cơ tự làm hại bản thân. Từ đó, bác sĩ mới cân nhắc nhóm thuốc và liều dùng phù hợp.
Ngay cả khi hai người có cùng một chẩn đoán, đáp ứng với thuốc vẫn có thể khác nhau. Một loại thuốc giúp người này cải thiện rõ rệt chưa chắc đem lại kết quả tương tự ở người khác.
Điều này không chỉ xảy ra trong tâm thần học. Với nhiều bệnh lý thể chất, bác sĩ cũng có thể cần thử một phương án điều trị, theo dõi đáp ứng rồi mới quyết định có tiếp tục hay điều chỉnh.
Với bác sĩ tâm thần Joseph Goldberg, giáo sư tâm thần học tại Trường Y Icahn thuộc Mount Sinai ở New York, điều trị tâm thần phần lớn là quá trình giúp người bệnh kiểm soát những vấn đề có thể kéo dài nhiều năm và từng bước loại bỏ những phương án không phù hợp.
Nói cách khác, mục tiêu không chỉ là tìm một viên thuốc "đúng", mà là tìm phương án phù hợp nhất với tình trạng của một người ở từng thời điểm.
Việc này càng khó hơn bởi tâm thần học hiện chưa có nhiều xét nghiệm máu hay kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh có thể chỉ ra ngay một người đang mắc vấn đề gì hoặc loại thuốc nào sẽ phù hợp nhất.
Bác sĩ tâm thần Ripal Shah, phó giáo sư lâm sàng về tâm thần học và khoa học hành vi tại Stanford Health Care, cho biết quá trình đánh giá vẫn phụ thuộc khá nhiều vào những gì người bệnh cảm nhận, quan sát và mô tả.
Đây cũng là lúc việc theo dõi sau khi bắt đầu dùng thuốc trở nên rất quan trọng:
- Người bệnh có ngủ tốt hơn không?
- Tâm trạng có thay đổi không?
- Khả năng tập trung có cải thiện không?
- Có xuất hiện tác dụng phụ nào khiến sinh hoạt hằng ngày bị ảnh hưởng?
Không phải lúc nào những câu hỏi này cũng dễ trả lời. Chẳng hạn, một người đang trầm cảm có thể cảm thấy đầu óc mơ hồ, khó tập trung hoặc khó nhận ra những thay đổi nhỏ của chính mình. Điều đó khiến bác sĩ cần theo dõi qua nhiều lần thăm khám thay vì chỉ dựa vào một thời điểm.
Một số người cũng e ngại khi được đề nghị dùng thuốc tâm thần hoặc muốn ngừng thuốc ngay khi cảm thấy khá hơn. Bác sĩ Goldberg thường giải thích với người bệnh rằng não cũng là một cơ quan của cơ thể. Khi hoạt động của não bị rối loạn, những chức năng như suy nghĩ, xử lý thông tin, cảm xúc, động lực hay các thôi thúc cũng có thể bị ảnh hưởng.
Trong những trường hợp phù hợp, thuốc là một trong những công cụ có thể giúp điều chỉnh lại các hoạt động này.
Đằng sau một viên thuốc điều trị sức khỏe tâm thần là những thay đổi nào trong não bộ? Mời bạn đọc bài viết sau: Thuốc dùng trong điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần hoạt động ra sao?
Điều trị cần được cá nhân hóa
Việc đổi thuốc hoặc chỉnh liều đôi khi khiến người bệnh có cảm giác mình đang phải thử và sai.
Bác sĩ Goldberg cho rằng quá trình này không hẳn là “đoán mò”. Mỗi lần theo dõi đáp ứng của người bệnh sẽ giúp bác sĩ có thêm thông tin để thu hẹp dần các lựa chọn, dựa trên chẩn đoán, triệu chứng, tiền sử và hiệu quả của từng phương án.
Ông ví quá trình này với trò chơi Battleship: người chơi không biết chính xác vị trí mục tiêu ngay từ đầu, nhưng sau mỗi lần thử, họ có thêm thông tin để tiến gần hơn đến vị trí cần tìm. Trong điều trị cũng vậy.
Hai người cùng mắc rối loạn trầm cảm nặng không nhất thiết trải qua bệnh theo cùng một cách. Một người có thể mất ngủ và bồn chồn, trong khi người khác lại ngủ nhiều, thiếu năng lượng và khó tập trung. Các yếu tố tâm lý, sinh học và di truyền phía sau triệu chứng cũng có thể khác nhau.
Ngay cả một biểu hiện tưởng như giống nhau cũng có thể cần được hiểu kỹ hơn. Nếu người bệnh nói mình hay quên, bác sĩ cần xác định liệu trí nhớ thật sự suy giảm hay người đó đang quá khó tập trung để ghi nhận thông tin ngay từ đầu.
Những khác biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến thứ tự ưu tiên điều trị, lựa chọn thuốc và liều lượng.
Không phải ai cũng đáp ứng với thuốc ngay từ lần đầu. Các nghiên cứu cho thấy gần một phần ba người trưởng thành mắc rối loạn trầm cảm nặng không đáp ứng đầy đủ sau ít nhất hai thuốc chống trầm cảm. Với rối loạn lo âu lan tỏa, một tỷ lệ đáng kể người bệnh cũng không đạt được đáp ứng mong muốn với những phương pháp điều trị ban đầu.
Khi đó, bác sĩ có thể cân nhắc tăng hoặc giảm liều, chuyển sang thuốc khác hoặc phối hợp thêm một phương pháp điều trị.
Có thể bạn quan tâm bài viết:
Thời điểm thay đổi thuốc cũng không giống nhau ở mọi người
Nếu xuất hiện tác dụng phụ hoặc biến cố bất lợi nghiêm trọng, bác sĩ có thể yêu cầu ngừng hoặc đổi thuốc sớm. Nhưng nếu người bệnh dung nạp thuốc tốt và chưa có vấn đề đáng lo ngại, đôi khi cần thêm vài tuần để đánh giá đầy đủ hiệu quả, đặc biệt với những nhóm thuốc vốn cần thời gian mới phát huy tác dụng.
Những năm gần đây, tâm thần học cũng đang hướng nhiều hơn đến điều trị cá nhân hóa. Một trong những công cụ được nghiên cứu và sử dụng là xét nghiệm dược di truyền.
Xét nghiệm này phân tích một số biến thể gene có thể ảnh hưởng đến cách cơ thể xử lý thuốc, chẳng hạn tốc độ chuyển hóa hoặc nguy cơ gặp một số tác dụng phụ.
Mẫu xét nghiệm có thể được lấy từ niêm mạc má, nước bọt hoặc máu. Phân tích thường tập trung vào các gene liên quan đến enzyme chuyển hóa thuốc.
Tuy nhiên, xét nghiệm dược di truyền không thể chỉ ra một cách chắc chắn rằng đây là thuốc tốt nhất dành cho một người.
Nó giống một mảnh ghép bổ sung cho quá trình ra quyết định. Chẳng hạn, khi bác sĩ đang cân nhắc giữa hai thuốc có mức độ phù hợp tương đương, thông tin về khả năng chuyển hóa thuốc của người bệnh có thể giúp lựa chọn phương án hợp lý hơn.
Vì vậy, điều trị cá nhân hóa không có nghĩa là chỉ cần làm một xét nghiệm rồi tìm ra ngay viên thuốc hoàn hảo. Nó vẫn là quá trình kết hợp giữa đánh giá lâm sàng, phản hồi của người bệnh, hiệu quả thực tế, tác dụng phụ và đôi khi là thêm thông tin từ gene hoặc các công cụ hỗ trợ khác.
Tìm đúng thuốc đôi khi cần cả thời gian và sự kiên nhẫn
Có những người cảm nhận sự thay đổi khá sớm sau khi bắt đầu điều trị. Nhưng cũng có người cần trải qua vài lần điều chỉnh thuốc hoặc liều lượng mới tìm được phương án giúp mình ổn định hơn.
Điều đó không có nghĩa là quá trình điều trị đang thất bại. Với sức khỏe tâm thần, cùng một chẩn đoán không đồng nghĩa với cùng một trải nghiệm bệnh hay cùng một đáp ứng với thuốc.
Vì vậy, nếu thuốc chưa mang lại hiệu quả như mong đợi hoặc gây ra những tác dụng phụ khó chịu, người bệnh nên trao đổi lại với bác sĩ thay vì tự tăng liều, giảm liều hay ngừng thuốc.
(Nguồn: CNN)
*Nội dung bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin sức khỏe hữu ích, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu bạn có vấn đề về sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.