Cha mẹ sinh con, trời sinh tính: Khoa học lý giải ra sao?
Ông bà ta thường nói "Cha mẹ sinh con, trời sinh tính" để lý giải về sự khác biệt tính cách của mỗi con người. Khoa học hiện nay giải thích điều này ra sao qua nghiên cứu về gene?
Câu tục ngữ "Cha mẹ sinh con, trời sinh tính" phản ánh quan niệm dân gian rằng cha mẹ có thể sinh ra hình hài, nhưng tính cách của mỗi đứa trẻ dường như lại là phần đã được trời định.
Nhưng dưới góc nhìn khoa học hiện nay, "tính" không hoàn toàn do trời định, cũng không chỉ là kết quả của cách nuôi dạy. Một nghiên cứu mới trên hơn 1 triệu người cho thấy tính cách có liên quan đến nhiều biến thể gene.
'Cha mẹ sinh con, trời sinh tính' và những khác biệt trong tính cách mỗi người
Khi nói đến tính cách, con người có muôn kiểu khác nhau. Có người tràn đầy năng lượng khi được giao tiếp, cũng có người chỉ muốn ở nhà yên tĩnh với một tách trà.
Các nhà tâm lý học nhận thấy có 5 chiều kích tính cách, thường được gọi là Big Five, có thể mô tả khá ổn định khí chất của một người.
Khi trả lời các bảng hỏi về cuộc sống và thái độ, con người thường có xu hướng đạt điểm khá nhất quán trong suốt cuộc đời ở các nhóm đặc điểm như: hướng ngoại (extraversion), cởi mở với trải nghiệm (openness to experience), dễ hòa hợp (agreeableness), nhạy cảm với cảm xúc tiêu cực (neuroticism) và tận tâm (conscientiousness).
Trong đó, hướng ngoại liên quan đến mức độ một người thích giao tiếp và tương tác xã hội. Cởi mở với trải nghiệm thể hiện xu hướng tò mò, thích điều mới.
Dễ hòa hợp liên quan đến khả năng hợp tác, linh hoạt và dễ xuôi theo dòng. Nhạy cảm với cảm xúc tiêu cực, phản ánh xu hướng lo âu và dễ trải nghiệm các cảm xúc tiêu cực. Tận tâm liên quan đến tính kỷ luật, trách nhiệm và xu hướng tuân thủ quy tắc.
Câu hỏi những xu hướng này hình thành như thế nào, và chúng đến từ di truyền hay môi trường sống nhiều hơn, vẫn là một lĩnh vực đang được nghiên cứu tích cực.
Mới đây, trong một bài báo được công bố trên Nature ngày 2/9, các nhà khoa học đã phân tích gene của hơn 1 triệu người từng làm bảng hỏi tính cách.
Kết quả cho thấy có nhiều biến thể di truyền liên quan đến từng đặc điểm trong Big Five. Thông tin này mở ra hướng nghiên cứu mới về điểm giao nhau giữa tính cách và sinh học, qua đó giúp trả lời câu hỏi: điều gì góp phần tạo nên con người chúng ta?
Gene liên quan như thế nào đến tính cách?
Từ lâu, các nhà tâm lý học đã đặt câu hỏi liệu tính cách có liên quan đến di truyền hay không. Denis Bratko, nhà tâm lý học tại Đại học Zagreb ở Croatia, cho rằng những nghiên cứu trước đây chưa tìm được mối liên hệ rõ ràng một phần vì quy mô còn nhỏ và thường đi tìm một hoặc vài gene có tác động lớn.
Nhưng tính cách có thể không vận hành theo cách đơn giản như vậy. Hiện nay, các nhà khoa học cho rằng không có một “gene hướng ngoại” hay một “gene dễ lo âu” quyết định con người chúng ta. Thay vào đó, nhiều biến thể di truyền khác nhau có thể cùng góp phần tạo nên các đặc điểm tính cách, mỗi biến thể chỉ có tác động rất nhỏ.
Để tìm hiểu rõ hơn, nhóm nghiên cứu mới, trong đó có Michel Nivard, giáo sư dịch tễ học hệ gene tại Đại học Bristol, đã tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn trên thế giới. Dữ liệu này bao gồm cả thông tin gene và bảng hỏi tính cách.
Điều này quan trọng vì tính cách không chỉ nói lên cách một người cư xử. Một số đặc điểm trong Big Five từ lâu đã được liên hệ với sức khỏe tinh thần, chẳng hạn xu hướng dễ lo âu và trải nghiệm cảm xúc tiêu cực. Tính cách cũng có thể liên quan đến việc một người có tuân thủ điều trị hoặc chủ động tìm kiếm hỗ trợ y tế khi cần hay không.
Bạn không thấy mình là người hướng ngoại, nhưng cũng chẳng giống người hướng nội? Có thể bạn là một Otrovert.
Mời bạn đọc bài viết sau: Otrovert là gì? Vì sao bạn vẫn thấy lạc lõng dù có thể kết nối tốt?
Các nhà nghiên cứu đã phát hiện điều gì?
Nghiên cứu phát hiện hơn 1.000 biến thể di truyền có thể góp phần vào tính cách. Tuy nhiên, yếu tố di truyền chỉ dự đoán được một phần tương đối nhỏ, tối đa khoảng 13% sự khác biệt về tính cách.
Với Michel Nivard, điều này cho thấy tính cách không đến từ một gene riêng lẻ, mà là kết quả của rất nhiều tác động di truyền nhỏ, phân tán trên nhiều con đường sinh học khác nhau trong não.
Nhóm nghiên cứu cũng ghi nhận một số mối liên hệ thú vị giữa hồ sơ di truyền, tính cách và đời sống. Chẳng hạn, những người có biến thể liên quan đến tính hướng ngoại có nhiều khả năng nhiễm COVID trong giai đoạn đầu đại dịch.
Cách lý giải được đưa ra là khi các quy định tương tác xã hội được nới lỏng, nhóm hướng ngoại có thể là những người quay lại với các hoạt động giao tiếp nhiều hơn.
Dữ liệu từ UK Biobank cũng cho thấy những người có hồ sơ di truyền liên quan đến mức độ cởi mở cao với trải nghiệm mới thường sống ở các thành phố đa văn hóa. Trong khi đó, những người có xu hướng nhạy cảm với cảm xúc tiêu cực hơn lại có khuynh hướng sống ở vùng ngoại ô khá giả.
Nhìn chung, nghiên cứu củng cố một cách hiểu thận trọng hơn về tính cách: gene có vai trò, nhưng không quyết định tất cả.
Tena Vukasović Hlupić, nhà tâm lý học tại Đại học Zagreb, cho rằng điểm đáng chú ý của nghiên cứu là nó cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy không có một gene duy nhất nào quyết định một đặc điểm tính cách.
Con người vẫn là kết quả của cả di truyền, môi trường sống và trải nghiệm cá nhân.
Có thể bạn quan tâm bài viết:
.png)
Nghiên cứu về gene và tính cách có thể mở ra điều gì?
Việc xác định các biến thể di truyền liên quan đến tính cách có thể giúp các nhà tâm lý học và khoa học thần kinh hiểu rõ hơn nền tảng sinh học của tính cách: vì sao chúng ta có xu hướng hướng ngoại, nhạy cảm, cởi mở hay kỷ luật hơn người khác.
Theo Michel Nivard, kết quả này cũng có thể giúp các nhà nghiên cứu đào sâu câu hỏi: cơ thể và trải nghiệm định hình tính cách, hay chính tính cách lại ảnh hưởng đến những trải nghiệm mà một người có trong đời?
Về lâu dài, những thông tin di truyền này có thể hỗ trợ việc nhận diện nguy cơ một số vấn đề sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, các biến thể gene chỉ là một phần nhỏ trong bức tranh tổng thể, nên chưa thể dùng xét nghiệm gene để “đọc” chính xác tính cách của một người.
Nếu muốn hiểu thêm về tính cách của bản thân, Nivard cho rằng cách phù hợp hơn hiện nay vẫn là làm các bài kiểm tra Big Five đã được kiểm chứng, thay vì dựa vào xét nghiệm gene.