Alexithymia: Khi một người không thể gọi tên cảm xúc chính mình
Trong một xã hội ngày càng nói nhiều về cảm xúc, không phải ai cũng dễ dàng gọi tên cảm xúc của mình. Alexithymia có thể lý giải phần nào trải nghiệm này.
Chúng ta đang sống trong một thời điểm mà việc nói về việc gọi tên cảm xúc đã trở nên quen thuộc hơn. Người ta nhắc nhiều đến chữa lành, yêu bản thân, nhận diện cảm xúc, thiết lập ranh giới và chăm sóc sức khỏe tinh thần.
Nhưng không phải ai cũng dễ dàng trả lời những câu tưởng như rất đơn giản: "Bạn đang cảm thấy thế nào?", "Bạn buồn hay chỉ đang mệt?", "Bạn giận, thất vọng hay tổn thương?".
Với một số người, cảm xúc vẫn xuất hiện trong cơ thể. Họ có thể thấy nặng ngực, bụng cồn cào, tim đập nhanh hoặc cảm giác khó chịu kéo dài. Nhưng khi phải gọi tên điều đó, họ lại không biết nên nói gì. Họ không chắc mình đang buồn, lo lắng, tức giận hay chỉ đơn giản là không ổn.
Tình trạng này có thể liên quan đến alexithymia, một khái niệm dùng để mô tả việc một người gặp khó khăn trong trải nghiệm, nhận diện và diễn đạt cảm xúc.
Alexithymia là gì? Vì sao một người lại khó gọi tên cảm xúc chính mình?
Peter Sifneos, bác sĩ tâm thần và giáo sư danh dự ngành tâm thần học tại Trường Y Harvard, là người đầu tiên mô tả tình trạng alexithymia vào đầu thập niên 1970.
Từ này có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp: "a" nghĩa là thiếu, "lexis" nghĩa là từ ngữ, và "thymos" nghĩa là cảm xúc. Hiểu tổng thể, alexithymia có thể được diễn giải là "thiếu từ ngữ để gọi tên cảm xúc".
Người có alexithymia thường gặp khó khăn với việc tự quan sát thế giới bên trong của mình, bao gồm suy nghĩ, cảm xúc và các phản ứng tinh thần.
Họ cũng có thể bối rối trước những cảm giác cơ thể có liên quan đến cảm xúc, chẳng hạn hồi hộp, căng tức ngực, khó chịu trong bụng hoặc mệt mỏi. Ngoài ra, họ thường khó truyền đạt cảm xúc của mình với người khác.
Alexithymia cũng khiến một người khó nhận diện và phản hồi với cảm xúc của người khác. Điều này có thể dẫn đến khó khăn trong các tình huống xã hội và trong những mối quan hệ thân thiết.
Một tổng quan nghiên cứu năm 2022 ghi nhận khoảng 10% dân số có trải nghiệm alexithymia. Các nhà nghiên cứu cũng cho rằng tình trạng này có thể phổ biến ở nam giới hơn nữ giới.
Có thể bạn quan tâm bài viết: Sức khỏe tinh thần nam giới: Đừng để áp lực trụ cột quật ngã bạn trong im lặng
Dấu hiệu của một người có alexithymia là gì?
Trên thực tế, alexithymia không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng những dấu hiệu rõ ràng. Nhiều người chỉ nhận ra vấn đề khi các cuộc trò chuyện, mối quan hệ hoặc những lúc căng thẳng trở nên khó xử lý hơn bình thường.
Các dấu hiệu và biểu hiện của alexithymia có thể gồm:
- Khó nhận diện cảm xúc của chính mình
- Khó phân biệt giữa cảm xúc và những cảm giác cơ thể liên quan đến cảm xúc đó
- Khả năng diễn đạt cảm xúc với người khác bị hạn chế
- Khó nhận ra và phản hồi với cảm xúc của người khác, bao gồm giọng nói và biểu cảm khuôn mặt
- Ít tưởng tượng hoặc ít có đời sống tưởng tượng phong phú
- Lối suy nghĩ thiên về logic, cứng nhắc và ít tính đến yếu tố cảm xúc
- Khó ứng phó với căng thẳng
- Có thể hành xử ít vị tha hơn người khác
- Tạo cảm giác xa cách, cứng nhắc hoặc thiếu hài hước
- Mức độ hài lòng với cuộc sống thấp
Nguyên nhân của alexithymia là gì?
Hiện các chuyên gia vẫn chưa hiểu rõ nguyên nhân chính xác của alexithymia. Một số nghiên cứu cho rằng tình trạng này có thể liên quan đến một hoặc nhiều yếu tố sau:
Di truyền
Một nghiên cứu cũ năm 2007 trên các cặp song sinh cho thấy alexithymia có thể có yếu tố di truyền. Một người có khả năng gặp alexithymia cao hơn nếu người thân gần gũi cũng có tình trạng này.
Yếu tố môi trường
Cũng trong nghiên cứu trên các cặp song sinh, các nhà khoa học ghi nhận môi trường có thể đóng vai trò trong alexithymia. Các yếu tố này có thể bao gồm sang chấn thời thơ ấu, tình trạng sức khỏe thể chất hoặc tinh thần, cũng như yếu tố kinh tế - xã hội.
Tổn thương não
Một nghiên cứu cũ năm 2017 cho thấy những người bị tổn thương ở một vùng não gọi là thùy đảo trước có mức alexithymia cao hơn.
Ngoài ra, một tổng quan nghiên cứu năm 2022 gợi ý rằng alexithymia có thể phổ biến ở nam giới hơn nữ giới.
Alexithymia có phải là rối loạn tâm lý không?
Alexithymia không được xem là một rối loạn sức khỏe tâm thần riêng biệt, nên hiện không có chẩn đoán chính thức như các rối loạn tâm lý khác.
Tuy vậy, chuyên gia có thể sử dụng một số bảng hỏi và thang đo để đánh giá các dấu hiệu của alexithymia. Những công cụ này thường tập trung vào khả năng nhận diện cảm xúc, phân biệt cảm xúc với cảm giác cơ thể, diễn đạt cảm xúc bằng lời và cách một người suy nghĩ về thế giới nội tâm của mình.
Nói cách khác, alexithymia không phải là bệnh được chẩn đoán độc lập, nhưng các dấu hiệu của tình trạng này vẫn có thể được nhận diện thông qua đánh giá chuyên môn.
Có thể bạn quan tâm bài viết:
Alexithymia có thể đi kèm những tình trạng nào?
Alexithymia cũng thường được nhắc đến trong các nghiên cứu về rối loạn phổ tự kỷ. Một nghiên cứu năm 2018 cho thấy khoảng một nửa người trong phổ tự kỷ có thể đồng thời có alexithymia.
Điều này có nghĩa là, ở một số người tự kỷ, việc khó nhận diện cảm xúc, khó diễn đạt điều mình đang cảm thấy hoặc khó đọc cảm xúc của người khác có thể không chỉ đến từ tự kỷ, mà còn liên quan đến alexithymia đi kèm.
Alexithymia cũng thường xuất hiện cùng các vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm, rối loạn căng thẳng sau sang chấn, rối loạn tăng động giảm chú ý và rối loạn ăn uống.
Một số nghiên cứu ghi nhận alexithymia có thể khiến việc nhận diện và mô tả cảm xúc trở nên khó khăn hơn. Khi đi kèm rối loạn ăn uống hoặc trầm cảm, tình trạng này có thể làm triệu chứng phức tạp hơn và ảnh hưởng đến quá trình hỗ trợ, điều trị.
Ngoài ra, alexithymia cũng được ghi nhận có liên quan đến một số tình trạng khác như tâm thần phân liệt và các bệnh thoái hóa thần kinh, bao gồm sa sút trí tuệ và bệnh Parkinson.
Tuy vậy, cần hiểu thận trọng rằng "có liên quan" không có nghĩa alexithymia là nguyên nhân trực tiếp gây ra các tình trạng này. Nó có thể xuất hiện cùng lúc, làm triệu chứng phức tạp hơn hoặc ảnh hưởng đến cách một người nhận biết và diễn đạt trải nghiệm bên trong của mình.
Người có alexithymia có thể được hỗ trợ ra sao?
Hiện chưa có hướng dẫn điều trị chính thức dành riêng cho alexithymia, vì tình trạng này không được xem là một rối loạn sức khỏe tâm thần độc lập.
Tuy vậy, nếu việc khó nhận diện và diễn đạt cảm xúc ảnh hưởng nhiều đến đời sống, các mối quan hệ hoặc khả năng ứng phó với căng thẳng, người gặp tình trạng này vẫn nên trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần.
Việc hỗ trợ thường tập trung vào hai hướng. Thứ nhất là đánh giá và điều trị các tình trạng có thể đi kèm, chẳng hạn trầm cảm, rối loạn căng thẳng sau sang chấn, rối loạn phổ tự kỷ, rối loạn ăn uống hoặc ADHD. Thứ hai là giúp người đó học cách quan sát cảm xúc, phân biệt cảm xúc với cảm giác cơ thể và diễn đạt trải nghiệm bên trong rõ hơn.
Một số liệu pháp tâm lý thường được sử dụng trong điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần có thể hữu ích trong quá trình hỗ trợ, tùy vào tình trạng cụ thể của từng người. Ví dụ:
- Liệu pháp nhận thức hành vi: giúp nhận diện suy nghĩ, cảm xúc và hành vi có liên quan với nhau như thế nào.
- Liệu pháp hành vi biện chứng: thường tập trung vào kỹ năng điều hòa cảm xúc, chịu đựng căng thẳng và giao tiếp trong các mối quan hệ.
- Liệu pháp liên cá nhân: giúp cải thiện cách một người hiểu, diễn đạt và xử lý cảm xúc trong các mối quan hệ.
Lời kết
Alexithymia cho thấy việc thấu hiểu cảm xúc của chính mình không phải lúc nào cũng là điều tự nhiên và dễ dàng. Với một số người, khoảng cách từ cảm giác "mình đang không ổn" đến việc gọi tên được đó là buồn, lo lắng, thất vọng hay tức giận có thể dài hơn rất nhiều.
Điều quan trọng là alexithymia không đồng nghĩa với vô cảm, cũng không phải một rối loạn tâm lý được chẩn đoán độc lập. Tuy nhiên, nếu việc khó nhận diện và diễn đạt cảm xúc thường xuyên ảnh hưởng đến các mối quan hệ, khả năng ứng phó với căng thẳng hoặc chất lượng cuộc sống, trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể giúp hiểu rõ hơn những gì đang diễn ra.
(Nguồn: Medical News Today)
*Nội dung bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin sức khỏe hữu ích, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu bạn có vấn đề về sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.