Những tiếng 'ừm', 'à' có thể nói gì về sức khỏe não bộ?

Trong một cuộc trò chuyện bình thường, chúng ta hiếm khi để ý mình đã dừng bao lâu giữa hai câu, dùng bao nhiêu lần "ừm", "à", hay mất bao nhiêu giây để nhớ ra một từ quen thuộc mà mình cần sử dụng.

Những chi tiết này thường bị xem là thói quen nói chuyện, do căng thẳng, mệt mỏi hoặc đơn giản là đang cố diễn đạt một ý phức tạp. Tuy nhiên, với các nhà nghiên cứu về não bộ, lời nói tự nhiên có thể chứa nhiều thông tin hơn chúng ta nghĩ.

Để tạo thành một câu nói trôi chảy, não cần phối hợp trí nhớ làm việc (working memory), sự tập trung, khả năng chọn từ, kiểm soát phản ứng và linh hoạt chuyển từ ý này sang ý khác. Đây đều là những phần liên quan đến chức năng điều hành của não bộ.

Khi chức năng này thay đổi, lời nói đôi khi là nơi để lộ dấu hiệu rất sớm.

Nói ngập ngừng có thể liên quan đến chức năng điều hành của não

Một nghiên cứu từ Baycrest, Đại học York và Đại học Toronto ở Canada đã xem xét mối liên hệ giữa cách nói chuyện tự nhiên và chức năng điều hành ở người lớn tuổi.

Nghiên cứu có 76 người tham gia, trong độ tuổi 65 - 75, đều được đánh giá là khỏe mạnh về thần kinh. Họ được yêu cầu mô tả một bức tranh bằng lời, đồng thời thực hiện các bài kiểm tra đánh giá chức năng điều hành.

Điểm đặc biệt nằm ở cách phân tích. Các nhà khoa học không chỉ nghe nội dung người tham gia nói gì. Họ dùng AI để phân tích nhiều đặc điểm nhỏ trong bản ghi âm, như nhịp nói, khoảng dừng, độ ngập ngừng và tần suất dùng từ đệm.

Kết quả cho thấy những người nói lưu loát hơn, nhịp nói ổn định hơn và ít ngập ngừng hơn thường có điểm chức năng điều hành tốt hơn. Ngược lại, việc dừng lâu giữa câu, khó tìm từ hoặc dùng nhiều từ đệm có thể liên quan đến kết quả thấp hơn trong bài đánh giá nhận thức.

Điều này không có nghĩa chỉ cần nghe một người nói “ừ”, “à” là có thể kết luận họ đang gặp vấn đề về não bộ. Nghiên cứu quan sát xu hướng chung trong dữ liệu, không dùng từng lần nói vấp để chẩn đoán bệnh.

Vì sao lời nói lại phản ánh sức khỏe não bộ?

Lời nói là một hoạt động phức tạp hơn vẻ ngoài của nó.

Khi trò chuyện, não phải giữ ý trong đầu, chọn từ phù hợp, sắp xếp câu, kiểm soát tốc độ nói và phản ứng với người đối diện. Nếu đang kể lại một câu chuyện hoặc mô tả một bức tranh, não còn phải ghi nhớ chi tiết, tổ chức thông tin và chuyển đổi linh hoạt giữa nhiều nội dung.

Vì vậy, những thay đổi nhỏ trong nhịp nói có thể phản ánh cách não xử lý thông tin. Một khoảng dừng dài hơn bình thường đôi khi không nằm ở việc “không biết nói gì”, mà có thể liên quan đến thời gian não cần để truy xuất ký ức hoặc chọn đúng từ.

Một nhóm nghiên cứu tại Louisiana State University cũng tiếp cận vấn đề theo hướng này. Khi phân tích âm thanh trong các bài kiểm tra trí nhớ ở người lớn tuổi, nhóm nhận thấy những khoảng dừng dài hơn trong lúc hồi tưởng có thể là tín hiệu đáng chú ý, ngay cả khi người tham gia cuối cùng vẫn nhớ ra câu trả lời.

Nói cách khác, không chỉ kết quả “nhớ được hay quên mất” mới quan trọng. Thời gian và cách một người đi đến câu trả lời cũng có thể chứa thông tin về chức năng nhận thức.

AI có thể 'nghe' ra những chi tiết con người dễ bỏ qua

Trong đời sống hằng ngày, rất khó để con người nhận ra một người đã dừng lâu hơn vài phần giây, dùng từ đệm nhiều hơn trước hay thay đổi nhịp nói theo thời gian. Những thay đổi này quá nhỏ và dễ bị lẫn vào phong cách giao tiếp cá nhân.

AI có thể hỗ trợ ở điểm này. Các mô hình phân tích âm thanh có khả năng đo lường hàng trăm đặc điểm trong giọng nói, từ khoảng dừng, tốc độ, cao độ, nhịp điệu đến cách người nói chuyển từ ý này sang ý khác.

Một nghiên cứu tại Nhật Bản công bố trên PLoS One năm 2025 cũng phát triển mô hình AI để sàng lọc suy giảm nhận thức từ đoạn hội thoại ngắn khoảng một phút. Mô hình được huấn luyện từ dữ liệu giọng nói và điểm đánh giá nhận thức, với mục tiêu tìm ra những tín hiệu tiềm năng trong lời nói tự nhiên.

Những hướng nghiên cứu này đang mở ra khả năng theo dõi sức khỏe não bộ bằng cách đơn giản hơn, ít xâm lấn hơn và dễ triển khai hơn so với nhiều xét nghiệm chuyên sâu. Tuy nhiên, đây vẫn là công cụ hỗ trợ sàng lọc, chưa phải phương pháp chẩn đoán thay thế bác sĩ.

Đừng vội lo chỉ vì thỉnh thoảng nói 'ừm', 'à'

Điểm cần nhấn mạnh là ai cũng có lúc nói ngập ngừng. Khi mệt, thiếu ngủ, căng thẳng, lo lắng hoặc phải nói về một chủ đề khó, chúng ta có thể dùng nhiều từ đệm hơn bình thường.

Một vài lần quên từ, nói vấp hoặc dừng lại giữa câu không đủ để kết luận một người có nguy cơ sa sút trí tuệ.

Điều đáng chú ý hơn là sự thay đổi kéo dài theo thời gian. Ví dụ, một người trước đây nói chuyện rõ ràng, mạch lạc nhưng gần đây thường xuyên mất từ, ngập ngừng nhiều hơn, khó kể lại sự việc quen thuộc hoặc nhịp nói thay đổi rõ.

Khi những dấu hiệu này lặp lại và ảnh hưởng đến sinh hoạt, gia đình nên khuyến khích người đó đi khám để được đánh giá đúng cách.

Lời nói có thể là một tín hiệu quan sát ban đầu, nhưng chẩn đoán sa sút trí tuệ cần dựa trên thăm khám, đánh giá nhận thức và các xét nghiệm phù hợp.

*Nội dung bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin sức khỏe hữu ích, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu bạn có vấn đề về sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

(Nguồn: ScienceDaily, EurekAlert, PLOS, Louisiana State University)

An Ngọc