Vì sao ung thư đầu cổ đang gia tăng và có thể phòng ngừa bằng cách nào?
Ung thư đầu cổ đang có xu hướng gia tăng, trong đó HPV được xem là một yếu tố đáng chú ý bên cạnh thuốc lá và rượu. Cần làm gì để giảm nguy cơ mắc bệnh?
Ung thư đầu cổ là nhóm ung thư ảnh hưởng đến nhiều cơ quan ở vùng đầu và cổ, bao gồm khoang miệng, họng, thanh quản, xoang, hốc mũi và tuyến nước bọt.
Trong nhóm này, ung thư khoang miệng và họng là thường gặp nhất. Đáng chú ý, tỷ lệ mắc các bệnh này đang có xu hướng tăng. Tại Mỹ, số ca được chẩn đoán ung thư khoang miệng và họng tăng từ 10 ca trên 100.000 người vào năm 2007 lên 11,6 ca trên 100.000 người vào năm 2023, tương đương mức tăng khoảng 1% mỗi năm.
Con số này tương ứng với khoảng 60.000 ca chẩn đoán mới mỗi năm tại Mỹ. Trên phạm vi toàn cầu, tỷ lệ mắc ung thư đầu cổ được dự báo có thể tăng khoảng 30% vào năm 2030.
Vậy đâu là những yếu tố đứng sau sự gia tăng này, và mỗi người có thể làm gì để bảo vệ sức khỏe?
Những nguyên nhân làm tăng nguy cơ ung thư đầu cổ
Nam giới mắc ung thư khoang miệng và họng cao hơn phụ nữ khoảng 2,5 lần. Sự khác biệt này có thể liên quan đến việc nam giới thường tiếp xúc nhiều hơn với các yếu tố nguy cơ như hút thuốc, uống nhiều rượu hoặc một số hành vi làm tăng nguy cơ nhiễm virus HPV.
Trong nhiều thập kỷ, thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ phổ biến nhất của ung thư đầu cổ. Hút thuốc lá, tiếp xúc với khói thuốc lá thụ động và sử dụng thuốc lá không khói đều có liên quan đến nhóm ung thư này.
Thói quen uống nhiều rượu trong thời gian dài cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Chẳng hạn, một người uống khoảng 4 ly đồ uống có cồn mỗi ngày trong suốt 20 năm có thể có nguy cơ mắc ung thư khoang miệng hoặc họng cao gấp 3 lần so với người không uống rượu. Nguy cơ này còn tăng mạnh hơn nếu họ đồng thời hút thuốc.
Tại một số khu vực, thói quen sinh hoạt lâu đời cũng góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Ở Nam Á, Đông Nam Á và Polynesia, nhai cau hoặc trầu cau có liên quan đến hơn một nửa số ca ung thư miệng và ung thư vùng hầu họng.
Virus HPV có liên quan gì đến sự gia tăng ung thư đầu cổ?
Tại Mỹ, tỷ lệ sử dụng các sản phẩm thuốc lá ở người trưởng thành từ 26 tuổi trở lên đã giảm trong hai thập kỷ gần đây. Một khảo sát của Gallup năm 2025 cũng ghi nhận tỷ lệ người Mỹ cho biết có uống rượu đang ở mức thấp nhất trong gần 90 năm thực hiện khảo sát.
Tuy vậy, số ca mắc vẫn tiếp tục tăng. Các chuyên gia cho rằng sự gia tăng này hiện có liên quan đáng kể đến virus HPV.
HPV, hay Human papillomavirus, là virus lây truyền qua đường tình dục. Đây cũng là loại virus đã được biết đến là tác nhân gây ung thư cổ tử cung. Hiện nay, HPV được xem là yếu tố nguy cơ lớn nhất của ung thư đầu cổ, đặc biệt là ung thư vùng hầu họng.
Ước tính, virus HPV liên quan đến khoảng 30% số ca ung thư hầu họng trên toàn cầu. Các chuyên gia cho rằng sự gia tăng những ca ung thư đầu cổ trong thời gian gần đây có liên quan đáng kể đến nhiễm HPV.
Những trường hợp ung thư khoang miệng và họng liên quan đến HPV thường được chẩn đoán ở nhóm người trẻ, không nhất thiết có tiền sử hút thuốc nặng.
Một số nghiên cứu cũng ghi nhận nguy cơ có thể liên quan đến các yếu tố trong đời sống tình dục, như số bạn tình trong đời hoặc thời điểm bắt đầu quan hệ tình dục.
Có thể tầm soát ung thư đầu cổ do virus HPV không?
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) ước tính các chủng HPV nguy cơ cao, thường liên quan đến ung thư đầu cổ, có thể được phát hiện trong khoang miệng của khoảng 4% người trưởng thành từ 18 đến 69 tuổi.
Tuy nhiên, khác với ung thư cổ tử cung, hiện chưa có phương pháp tầm soát định kỳ tương tự xét nghiệm Pap smear hoặc xét nghiệm HPV dành cho ung thư khoang miệng và họng.
Cách phát hiện sớm hiện nay chủ yếu dựa vào việc bác sĩ hoặc nha sĩ kiểm tra khoang miệng, vùng họng và các dấu hiệu bất thường như vết loét lâu lành, khối u, mảng bất thường, thay đổi giọng nói, khó nuốt hoặc nổi hạch vùng cổ.
Vì vậy, mỗi người nên khám răng miệng định kỳ và đi kiểm tra nếu có các triệu chứng bất thường kéo dài ở vùng miệng, họng hoặc cổ.
Tiêm vaccine HPV có thể giúp giảm nguy cơ ung thư đầu cổ
Cách hiệu quả nhất để phòng ngừa các bệnh liên quan đến các chủng virus HPV phổ biến là tiêm vaccine HPV.
Theo khuyến nghị, trẻ em nên tiêm vaccine HPV ở độ tuổi 11-12 và có thể bắt đầu sớm từ 9 tuổi. Với những người chưa tiêm khi còn nhỏ, việc tiêm bổ sung có thể được thực hiện đến 26 tuổi.
Vaccine HPV cũng có thể được sử dụng cho người đến 45 tuổi. Tuy nhiên, hiệu quả thường cao nhất khi tiêm trước khi phơi nhiễm với HPV. Vì vậy, người trưởng thành nên trao đổi với bác sĩ để biết việc tiêm vaccine có còn phù hợp với mình hay không.
Tin tốt là tỷ lệ ung thư đầu cổ được kỳ vọng sẽ giảm trong tương lai nhờ các chương trình tiêm vaccine HPV.
Một nghiên cứu tại Mỹ trên hơn 1,7 triệu người cho thấy nam giới đã tiêm vaccine HPV trong giai đoạn 2010 - 2023 có tỷ lệ ung thư đầu cổ thấp hơn 56%. Ở phụ nữ, mức giảm được ghi nhận là 33%.
Một nghiên cứu toàn cầu khác cũng ghi nhận tỷ lệ ung thư khoang miệng và họng ở nhóm đã tiêm vaccine thấp hơn đáng kể so với nhóm chưa tiêm. Một phân tích khác cho thấy vaccine HPV có thể giúp giảm 46% tình trạng nhiễm các chủng HPV nguy cơ cao trong khoang miệng.
Những dữ liệu này củng cố vai trò của vaccine HPV trong phòng ngừa không chỉ ung thư cổ tử cung, mà còn nhiều bệnh ung thư liên quan đến HPV, trong đó có ung thư đầu cổ.
Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu vẫn là cách phòng ngừa quan trọng
Dù HPV đang trở thành yếu tố nguy cơ nổi bật, thuốc lá và rượu vẫn là hai yếu tố không thể bỏ qua trong phòng ngừa ung thư đầu cổ.
Tránh hút thuốc, tránh khói thuốc thụ động và không sử dụng thuốc lá không khói có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh. Với người đang hút thuốc, việc cai thuốc càng sớm càng có lợi.
Một nghiên cứu trên hơn 20.000 người cho thấy sau 1 - 4 năm bỏ thuốc, nguy cơ mắc ung thư đầu cổ có thể giảm khoảng 30%. Với những người đã bỏ thuốc trong 20 năm, nguy cơ có thể giảm hơn 75%.
Hạn chế rượu cũng góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh. Một số dữ liệu cho thấy sau khi ngừng uống rượu, nguy cơ có thể giảm khoảng 40%, nhưng thường cần đến nhiều năm để lợi ích này thể hiện rõ.
Làm gì để giảm nguy cơ ung thư đầu cổ?
Để giảm nguy cơ ung thư đầu cổ, mỗi người có thể bắt đầu từ những thay đổi sau:
- Tiêm vaccine HPV đúng khuyến nghị, đặc biệt trước khi có nguy cơ phơi nhiễm với virus.
- Không hút thuốc lá, tránh khói thuốc thụ động và không dùng thuốc lá không khói.
- Hạn chế rượu bia, đặc biệt tránh kết hợp hút thuốc và uống nhiều rượu.
- Khám răng miệng định kỳ để bác sĩ hoặc nha sĩ phát hiện các dấu hiệu bất thường.
- Không chủ quan với vết loét miệng lâu lành, đau họng kéo dài, khó nuốt, khàn tiếng kéo dài hoặc nổi hạch vùng cổ.
- Trao đổi với bác sĩ nếu thuộc nhóm có nguy cơ cao hoặc có triệu chứng bất thường kéo dài.
Ung thư đầu cổ có thể được điều trị bằng phẫu thuật, xạ trị, hóa trị hoặc phối hợp nhiều phương pháp. Tỷ lệ sống sau 5 năm hiện đã tiệm cận 70%, cải thiện đáng kể so với 50 năm trước.
Tuy nhiên, phòng ngừa và phát hiện sớm vẫn giữ vai trò quan trọng. Việc tiêm vaccine HPV, tránh thuốc lá, hạn chế rượu và chú ý các dấu hiệu bất thường ở vùng miệng, họng, cổ có thể giúp giảm nguy cơ mắc nhóm ung thư này trong tương lai.
*Nội dung bài viết nhằm cung cấp thông tin sức khỏe hữu ích, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Nếu bạn có vấn đề về trí nhớ hoặc sức khỏe thần kinh, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.