Quốc tế Thiếu nhi: Người lớn cũng cần học cách yêu lấy đứa trẻ bên trong mình

Lớn lên không có nghĩa là mọi phần trong ta đều đã trưởng thành

Sự phát triển về mặt thể chất và tuổi tác không đồng nghĩa với việc mọi khía cạnh trong đời sống tâm lý của một người đều đạt đến sự chín chắn cùng lúc. Trong thực tế đời sống, không hiếm gặp những tình huống phản ứng cảm xúc của người lớn mang dáng dấp của những tổn thương cũ:

• Một lời phê bình rất nhỏ từ cấp trên hoặc đồng nghiệp cũng có thể kích hoạt cảm giác bị phủ nhận hoàn toàn giá trị bản thân.
• Một tin nhắn không được phản hồi kịp thời dễ dàng khơi dậy sự bất an dữ dội và nỗi sợ bị bỏ rơi.
• Một cuộc tranh luận mang tính chất trao đổi công việc thông thường lại đẩy một cá nhân vào trạng thái phòng thủ hoặc phản kháng mạnh mẽ hơn mức cần thiết, như thể họ đang phải bảo vệ một ranh giới sinh tồn cốt lõi nào đó.

Những khoảnh khắc này phản ánh một khái niệm quen thuộc trong tâm lý học đại chúng: “đứa trẻ bên trong” (inner child). Khái niệm này không phải là một chẩn đoán y khoa, cũng không mang màu sắc huyền bí.

Đó là cách gọi biểu trưng cho tập hợp các ký ức, mô thức cảm xúc và cơ chế tự vệ được hình thành từ trải nghiệm thời thơ ấu, vẫn tiếp tục tồn tại và vận hành trong vô thức của người trưởng thành.

Vì vậy, hành trình “ôm lại đứa trẻ bên trong” không phải là việc chìm đắm hay trốn tránh vào quá khứ. Đây là một tiến trình tự thức tỉnh, giúp mỗi người nhận diện được căn nguyên của những phản ứng tiêu cực ở hiện tại: Vì sao mình lại tổn thương sâu sắc ở điểm này? Vì sao mình dễ mất bình tĩnh trong tình huống kia? Và những nỗi sợ vô hình nào từ thuở nhỏ vẫn đang chi phối hành vi của mình?

Tuổi thơ có thể để lại vết sẹo, nhưng cũng có thể trở thành điểm tựa

Trong khoa học sức khỏe cộng đồng, những trải nghiệm thời thơ ấu thường được nhìn dưới cả hai chiều: trải nghiệm bất lợi và trải nghiệm tích cực.

Nhóm thứ nhất là ACEs, viết tắt của Adverse Childhood Experiences, tức những trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), ACEs là những sự kiện có khả năng gây sang chấn xảy ra trong giai đoạn 0-17 tuổi.

Những trải nghiệm này có thể bao gồm bạo lực, lạm dụng, bỏ bê, chứng kiến bạo lực trong gia đình hoặc sống trong môi trường làm suy giảm cảm giác an toàn, ổn định và gắn bó của trẻ.

Điều đáng chú ý là những trải nghiệm ấy không chỉ nằm lại trong ký ức. Khi trẻ thường xuyên sống trong căng thẳng, sợ hãi hoặc thiếu nâng đỡ, hệ thống phản ứng với stress của cơ thể có thể bị kích hoạt kéo dài.

Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến cách một người điều hòa cảm xúc, xây dựng mối quan hệ, cảm nhận về bản thân và ứng phó với áp lực khi trưởng thành.

• Một người từng lớn lên trong môi trường hay bị chỉ trích có thể rất khó chấp nhận sai sót của bản thân.
• Một người từng không được lắng nghe có thể lớn lên với thói quen giấu nhu cầu của mình.
• Một người từng phải “ngoan” để được yên ổn có thể trở thành người lớn luôn cố làm hài lòng người khác, dù bên trong rất mệt.

Nhưng tuổi thơ không chỉ được định nghĩa bằng những điều đã làm ta đau. Các nhà nghiên cứu cũng nhắc đến PCEs, viết tắt của Positive Childhood Experiences, tức những trải nghiệm tích cực thời thơ ấu. Đó có thể là cảm giác được gia đình nâng đỡ, được lắng nghe, được thuộc về, có bạn bè thân thiết, có người lớn đáng tin cậy hoặc được tham gia vào một cộng đồng an toàn.

Một nghiên cứu đăng trên JAMA Pediatrics năm 2019 ghi nhận các trải nghiệm tích cực thời thơ ấu có liên quan đến nguy cơ trầm cảm hoặc sức khỏe tinh thần kém thấp hơn ở tuổi trưởng thành.

Nghiên cứu cũng cho thấy PCEs liên quan đến khả năng người trưởng thành nhận được sự hỗ trợ xã hội và cảm xúc khi cần, ngay cả sau khi đã tính đến các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu.

Điều này nhắc chúng ta rằng tuổi thơ có thể để lại vết hằn, nhưng không phải là bản án cố định. Một người vẫn có thể học lại cảm giác an toàn, học cách tin tưởng, học cách chăm sóc bản thân và xây dựng thêm những trải nghiệm tích cực mới trong hiện tại.

Nuôi dưỡng đứa trẻ bên trong không phải là nuông chiều bản thân

Từ góc nhìn ACEs và PCEs, điều người lớn gọi là “đứa trẻ bên trong” có thể được hiểu như dấu vết của những trải nghiệm thời thơ ấu, cả tổn thương lẫn nâng đỡ, vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến cách ta cảm nhận, phản ứng và chăm sóc chính mình khi trưởng thành.

Nuôi dưỡng đứa trẻ bên trong không có nghĩa là phủ nhận trách nhiệm của người lớn. Ta vẫn cần làm việc, giải quyết vấn đề, xin lỗi khi sai và đối diện với hệ quả của lựa chọn. Nhưng thay vì kéo lê bản thân bằng sự hà khắc, ta học cách đồng hành với chính mình tử tế hơn.

Khi một người tự nói với mình “mình thật vô dụng”, “sao mình lại nhạy cảm như vậy”, “chuyện nhỏ mà cũng buồn”, họ có thể đang lặp lại cách nói từng làm mình tổn thương. Ngược lại, khi họ có thể nói “mình đang buồn, và cảm xúc này cần được lắng nghe”, đó là một bước nhỏ của sự chăm sóc.

Người trưởng thành có thể nuôi dưỡng đứa trẻ bên trong bằng những cách nào?

Việc tái thiết lập mối quan hệ với đứa trẻ bên trong đôi khi được nhắc đến qua khái niệm reparenting - hiểu đơn giản là quá trình người trưởng thành học cách trở thành một “người lớn an toàn” cho chính mình. Quá trình này có thể được cụ thể hóa bằng các bài tập thực hành mang tính biểu tượng trong đời sống hàng ngày.

• Mua lại một món đồ chơi mang tính hoài niệm: Một hộp màu vẽ, một con thú bông, một bộ xếp hình, hoặc cuốn truyện tranh từng là niềm ước ao chưa thể thực hiện được ngày nhỏ. Giá trị của hành động nằm ở việc cá nhân tự tay bù đắp cho mình một niềm vui giản dị, nguyên bản đã bị bỏ quên từ lâu.
• Cho phép bản thân tham gia vào các hoạt động giải trí thuần túy: Đi tô tượng, gắp thú, thả diều, đi xe đạp quanh công viên hoặc thưởng thức một món ăn yêu thích một cách chậm rãi. Đối với trẻ em, chơi là để học hỏi; đối với người lớn, chơi đôi khi là một khoảng thở cần thiết, nhắc nhở hệ thần kinh rằng không phải mọi hoạt động trong đời sống đều phải quy đổi ra hiệu suất hay kết quả đo lường được.
• Viết thư cho phiên bản nhỏ tuổi của chính mình: Ghi lại những dòng chia sẻ chân thành và khách quan: “Chào em, anh/chị biết những năm tháng đó em đã phải cố gắng rất nhiều”, “Những chuyện xảy ra khi đó nằm ngoài tầm kiểm soát và hoàn toàn không phải lỗi của em”, “Cảm ơn em đã kiên cường lớn lên để anh/chị có được ngày hôm nay”. Đây là một kỹ thuật viết biểu cảm (expressive writing) giúp giải tỏa các cảm xúc bị kìm nén.
• Thực hành ghi nhật ký phản tư (Reflective Journaling): Tự đặt ra và trả lời các câu hỏi mang tính định hướng: Khi còn nhỏ, điều gì từng làm mình cảm thấy an toàn và vui vẻ nhất? Nỗi sợ lớn nhất của mình ngày ấy là gì? Mình từng mong muốn người lớn sẽ nói với mình câu gì nhất? Hôm nay, mình có thể làm một việc nhỏ nào để đáp ứng nhu cầu cốt lõi đó?
• Tái hiện một bức ảnh ấu thơ: Lựa chọn một trang phục có phom dáng tương đồng, tạo dáng giống bức ảnh ngày bé tại một không gian quen thuộc. Hoạt động này giúp cá nhân trực quan hóa chặng đường dài mình đã đi qua, từ đó nhìn nhận phiên bản nhỏ tuổi của mình bằng một ánh mắt trân trọng và bao dung hơn.
• Kích hoạt ký ức qua vị giác: Tìm lại một món ăn gắn liền với kỷ niệm tuổi thơ - một ly sữa đậu nành, một món ăn gia đình, hay một thức quà quen thuộc ở cổng trường xưa. Trong lúc thưởng thức, hãy tự vấn: “Khi đó mình là một đứa trẻ như thế nào? Có giá trị tốt đẹp nào từ ngày xưa mình muốn tiếp tục mang theo, và có gánh nặng cảm xúc nào đã đến lúc mình nên đặt xuống?”.

Lời kết

Việc nhìn lại quá khứ để thấu hiểu bản thân là một hành trình cần sự dũng cảm, và trong một số trường hợp, nó có thể vô tình khơi lại những ký ức sang chấn sâu sắc mà các cơ chế tự vệ tự nhiên của cơ thể chưa thể tự xử lý.

Nếu quá trình tự kết nối này dẫn đến các biểu hiện bất ổn kéo dài như: mất ngủ kinh niên, xuất hiện các cơn hoảng loạn, xu hướng né tránh cực đoan các hoạt động thường nhật, có ý nghĩ tự gây thương tích... cá nhân cần chủ động tìm kiếm sự đồng hành từ các chuyên gia tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần.

Việc tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn không phải là biểu hiện của sự yếu đuối hay thất bại. Ngược lại, đó là một quyết định trưởng thành, thể hiện trách nhiệm cao nhất của một cá nhân đối với sức khỏe tinh thần của chính mình và những người xung quanh.

Ngày Quốc Tế Thiếu Nhi 1/6, trẻ em cần được yêu thương, bảo vệ và lắng nghe. Người trưởng thành cũng cần những điều tương tự bởi lẽ người lớn nào cũng từng là một đứa trẻ. Ẩn sau lớp vỏ bọc kiên cường và lý trí, vẫn luôn tồn tại một đứa trẻ đang chờ đợi được hỏi một câu hỏi: “Ngày xưa em đã phải chịu đựng những gì? Và hôm nay, tôi có thể làm gì để chăm sóc em tốt hơn?”.

Ôm kiểu bướm giúp bạn giảm lo âu và ổn định cảm xúc

Stress ảnh hưởng đến dạ dày và đường ruột như thế nào?

Chiến dịch gây quỹ vì trẻ em ẩn dụ nỗi sợ u não thành một quả cam

“Cortisol cocktail” - Uống cocktail để giảm stress?

Charon Nguyễn