Phế cầu khuẩn ở trẻ em: Những cập nhật mới từ chuyên gia mà cha mẹ cần biết

Ho, sốt, sổ mũi hay viêm tai giữa thường khiến nhiều phụ huynh nghĩ đến cảm lạnh, thay đổi thời tiết hoặc các bệnh hô hấp theo mùa. Tuy nhiên, đằng sau những biểu hiện tưởng quen thuộc, phế cầu khuẩn vẫn là tác nhân cần được nhìn nhận nghiêm túc hơn vì có thể gây viêm tai giữa, viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết.

Đáng chú ý, trẻ em không chỉ là nhóm có nguy cơ mắc bệnh, mà còn có thể mang phế cầu khuẩn ở vùng mũi họng mà không có triệu chứng, từ đó góp phần duy trì nguồn lây trong cộng đồng và các gia đình nhiều thế hệ.

Đây là một trong những nội dung được thảo luận tại tọa đàm khoa học chia sẻ và cập nhật thông tin y khoa về bệnh do phế cầu khuẩn ở trẻ em, do Hội Y học Dự phòng Việt Nam tổ chức tại TP.HCM ngày 24/6/2026, với sự hỗ trợ khoa học từ Công ty TNHH Pfizer Việt Nam.

Vì sao phế cầu khuẩn ở trẻ em cần được quan tâm nhiều hơn?

Phế cầu khuẩn, tên khoa học là Streptococcus pneumoniae, là một trong những tác nhân hàng đầu gây viêm phổi mắc phải trong cộng đồng. Ở trẻ em, vi khuẩn này cũng có thể gây ra các bệnh xâm lấn đe dọa tính mạng như viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết.

Tại tọa đàm, GS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học Dự phòng Việt Nam, nhận định có những bệnh nếu chờ đến khi trẻ phải vào viện mới quan tâm thì thường đã muộn, hoặc ít nhất gia đình đã phải trả giá bằng rất nhiều lo lắng, chi phí và đôi khi là những hậu quả nặng nề cho trẻ.

Theo dữ liệu giám sát tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 và Bệnh viện Nhi Đồng 2 TP.HCM trong giai đoạn 2012–2021, phế cầu khuẩn là tác nhân phổ biến nhất gây viêm màng não vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi, chiếm 86,1% số ca được ghi nhận. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương trong giai đoạn 2019–2022, nghiên cứu trên 274 trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn ghi nhận 24 trường hợp tử vong, tương ứng tỷ lệ khoảng 8,8%.

Những con số này cho thấy phế cầu khuẩn không nên chỉ được xem là nguyên nhân của các bệnh hô hấp thông thường. Khi vi khuẩn xâm nhập vào các vị trí vốn vô khuẩn trong cơ thể, bệnh có thể diễn tiến nặng và để lại hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Mối nguy không phải lúc nào cũng có triệu chứng rõ ràng

Một trong những điểm đáng chú ý được nhắc đến tại tọa đàm là tình trạng trẻ mang phế cầu khuẩn không triệu chứng.

Theo nghiên cứu xuất bản năm 2026, khoảng 1/3 trẻ em Việt Nam dưới 18 tuổi mang phế cầu khuẩn ở vùng mũi họng. Điều này có nghĩa là trẻ có thể không biểu hiện bệnh rõ ràng, nhưng vẫn góp phần làm vi khuẩn lưu hành trong cộng đồng và trong gia đình, nhất là các hộ gia đình có nhiều thế hệ cùng sinh sống.

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, Phó Trưởng Khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, cho biết bức tranh dịch tễ phế cầu khuẩn ở trẻ em Việt Nam tiếp tục thay đổi theo thời gian, với sự đa dạng của các típ huyết thanh lưu hành. Vì vậy, giám sát dịch tễ liên tục và cập nhật dữ liệu khoa học là cơ sở quan trọng cho các quyết định chuyên môn về y tế dự phòng.

Có thể thấy, không phải mọi nguy cơ sức khỏe ở trẻ đều biểu hiện bằng các dấu hiệu dễ thấy ngay từ đầu. Việc hiểu đúng về phế cầu khuẩn giúp cha mẹ bớt chủ quan trước các triệu chứng hô hấp kéo dài, tái phát hoặc diễn tiến nặng.

Khi kháng kháng sinh làm điều trị khó khăn hơn

Bên cạnh gánh nặng bệnh tật, tình trạng đề kháng kháng sinh cũng là vấn đề được các chuyên gia đặc biệt quan tâm.

Một số loại thuốc từng được dùng phổ biến trong điều trị nay có thể không còn hiệu quả như trước, khiến quá trình điều trị cho trẻ khó khăn hơn.

Theo dữ liệu được chia sẻ tại tọa đàm, nhiều chủng phế cầu khuẩn gây bệnh nặng ở trẻ đã ghi nhận tình trạng kháng với các nhóm kháng sinh thường dùng. Điều này có thể làm bác sĩ mất nhiều thời gian hơn để kiểm soát bệnh, phải cân nhắc thêm các lựa chọn điều trị khác và theo dõi trẻ sát hơn trong những trường hợp diễn tiến nặng.

Từ góc nhìn lâm sàng, BS CKII, Thầy thuốc ưu tú Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng Thành phố, chia sẻ bệnh viện hằng năm tiếp nhận các ca viêm phổi nặng, viêm tai giữa tái phát do phế cầu khuẩn và cả những trường hợp viêm màng não. Có những bệnh nhi phải can thiệp ECMO.

“

Hàng năm, bệnh viện chúng tôi tiếp nhận các ca viêm phổi nặng, viêm tai giữa tái phát do phế cầu khuẩn, và cả những trường hợp viêm màng não. Có những bệnh nhi phải can thiệp ECMO. Điều ít cha mẹ nhận thức được là bệnh phế cầu khuẩn được ghi nhận ở nhiều nhóm tuổi khác nhau và khi trẻ đã mắc bệnh, lựa chọn điều trị có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng kháng kháng sinh ngày càng được ghi nhận.”

BS CKII – Thầy thuốc ưu tú Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc BV Nhi Đồng Thành phố chia sẻ.

Vì vậy, các chuyên gia cũng nhấn mạnh phụ huynh không nên tự ý mua kháng sinh cho trẻ, dùng lại đơn thuốc cũ hoặc ngưng thuốc giữa chừng khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế. Việc sử dụng kháng sinh đúng cách không chỉ giúp điều trị hiệu quả hơn, mà còn góp phần hạn chế tình trạng kháng thuốc trong cộng đồng.

Không chỉ trẻ nhỏ, trẻ có bệnh nền cũng cần được lưu ý

Phế cầu khuẩn thường được nhắc nhiều ở trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 5 tuổi. Tuy nhiên, các chuyên gia tại tọa đàm cho rằng nguy cơ không chỉ dừng lại ở nhóm tuổi này.

PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP.HCM, nhấn mạnh bệnh do phế cầu khuẩn không chỉ là mối nguy ở nhóm trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 5 tuổi, mà còn có thể gây bệnh nặng và biến chứng ở một số trẻ lớn hơn có bệnh nền nguy cơ cao. Việc nhận diện đúng nhóm nguy cơ ở từng độ tuổi đóng vai trò quan trọng, giúp định hướng các biện pháp phòng ngừa phù hợp để giảm gánh nặng bệnh tật cho trẻ.

Theo hướng dẫn của Ủy ban Cố vấn về Thực hành tiêm chủng Hoa Kỳ, nhóm trẻ từ 2 đến 18 tuổi có bệnh nền nguy cơ cao cần được lưu ý đặc biệt trong phòng ngừa phế cầu khuẩn. Nhóm này bao gồm trẻ mắc bệnh thận mạn, bệnh gan mạn, hen dai dẳng mức trung bình hoặc nặng, suy giảm miễn dịch, bệnh tim mạn tính, bệnh phổi mạn tính và đái tháo đường.

Với những trẻ có sẵn bệnh nền, một đợt nhiễm trùng hô hấp có thể không chỉ là một lần ốm thông thường. Bệnh có thể làm tình trạng sức khỏe hiện có trở nên phức tạp hơn, kéo dài thời gian điều trị và ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập cũng như chất lượng sống của trẻ.

Bảo vệ trẻ trước phế cầu khuẩn cần một “lá chắn” đủ rộng, đủ đầy

Từ những thông tin được chia sẻ tại tọa đàm, các chuyên gia kỳ vọng phụ huynh sẽ có góc nhìn đầy đủ hơn về nguy cơ bệnh do phế cầu khuẩn ở từng giai đoạn phát triển của trẻ, từ đó chủ động phối hợp cùng nhân viên y tế để lựa chọn các biện pháp bảo vệ phù hợp.

Điều này không có nghĩa phụ huynh cần hoang mang trước mọi cơn ho, sốt hay sổ mũi của trẻ. Quan trọng hơn là hiểu rằng một số tác nhân gây bệnh có thể diễn tiến âm thầm, lây lan trong cộng đồng và trở nên khó điều trị hơn khi kháng kháng sinh gia tăng.

Cha mẹ nên chú ý hơn khi trẻ có các dấu hiệu hô hấp kéo dài, sốt cao, thở nhanh, mệt nhiều, bú kém, bỏ ăn, lừ đừ, đau đầu, nôn ói, co giật hoặc bất kỳ biểu hiện bất thường nào khiến gia đình lo lắng. Khi đó, trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.

Bên cạnh đó, việc giữ vệ sinh hô hấp, hạn chế tự ý dùng kháng sinh, quản lý tốt bệnh nền và chủ động trao đổi với bác sĩ về các biện pháp phòng ngừa phù hợp là những cách thiết thực để bảo vệ trẻ trước nguy cơ bệnh do phế cầu khuẩn.

“

Cộng đồng hiểu và cộng đồng hành động, đó mới là điều quan trọng.

Thông điệp được nhấn mạnh bởi PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP.HCM tại tọa đàm.

Trong bối cảnh phế cầu khuẩn vẫn là gánh nặng đáng kể với sức khỏe trẻ em, dự phòng không chỉ là câu chuyện của ngành y tế. Đó còn là hành trình cần sự tham gia của gia đình, nhà trường và cộng đồng, bắt đầu từ việc hiểu đúng, không chủ quan và không tự điều trị khi trẻ có dấu hiệu bất thường.

*Thông tin trong bài viết mang tính cung cấp kiến thức và nâng cao nhận thức cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị y khoa. Phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc nhân viên y tế có chuyên môn để được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của trẻ.

RSV ở người lớn tuổi: Mối nguy đang bị xem nhẹ trong bối cảnh già hóa dân số

Bệnh do phế cầu khuẩn: Hiểu đúng để phòng và trị

Hỏi đáp Bác sĩ: Liệu tiêm phế cầu cho trẻ em có đạt hiệu quả tới 100% hay không?

Hỏi đáp Bác sĩ: Phế cầu là gì? Vì sao nó gây viêm phổi nguy hiểm?