Nghiên cứu mới tiết lộ nội dung giấc mơ không ngẫu nhiên như ta nghĩ

Có những buổi sáng, chúng ta tỉnh dậy với một giấc mơ rất kỳ lạ. Một con phố không rõ tên, một chuyến tàu bị lỡ, một người quen đã lâu không gặp bỗng xuất hiện trong một câu chuyện không đầu không cuối. Mọi thứ trong mơ có thể phi lý, nhưng cảm giác để lại sau khi thức dậy lại có cảm giác rất chân thật.

Từ lâu, con người đã cố gắng lý giải vì sao mình mơ. Có thời kỳ, giấc mơ được xem như con đường dẫn vào vô thức. Khi khoa học thần kinh phát triển, các nhà nghiên cứu bắt đầu nhìn giấc mơ như một phần trong hoạt động của não bộ khi ngủ, liên quan đến ký ức, cảm xúc và cách con người xử lý trải nghiệm.

Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Communications Psychology tiếp tục bổ sung góc nhìn này. Nhóm nhà khoa học từ Trường nghiên cứu cao cấp IMT Lucca, Đại học Sapienza Rome và Đại học Camerino tại Ý đã phân tích 3.366 bản tường thuật giấc mơ của 207 người trưởng thành trong giai đoạn 2020 - 2024.

Thay vì chỉ đọc và đánh giá thủ công, nhóm sử dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) để phân tích nội dung giấc mơ ở quy mô rộng hơn.

Não bộ không chỉ 'phát lại' những gì đã xảy ra trong ngày

Khi thức, chúng ta thường xử lý thế giới theo trật tự khá rõ ràng: thời gian, công việc, địa điểm, mục tiêu và cảm giác kiểm soát. Nhưng khi ngủ, não bộ dường như vận hành theo một logic khác.

Giấc mơ không đơn giản là bản ghi lại những gì đã xảy ra trong ngày. Não có thể lấy các mảnh ký ức, cảm xúc, nỗi lo, mong muốn hoặc những điều còn dang dở, sau đó kết nối chúng thành một câu chuyện mới.

Vì vậy, người trong mơ có thể là người quen, nhưng hành xử khác thường. Địa điểm có thể giống một nơi từng biết, nhưng câu chuyện lại đi theo hướng không thể đoán trước.

Theo nghiên cứu, giấc mơ thường giàu hình ảnh, nhiều cảm xúc và có nhiều yếu tố xã hội hơn so với trải nghiệm khi thức. Trong khi đó, suy nghĩ lúc thức thường có cấu trúc thời gian rõ hơn và gắn với cảm giác kiểm soát nhiều hơn.

Điều này cho thấy não bộ khi ngủ không "offline". Nó vẫn tiếp tục làm việc, chỉ là theo một cách khác, ít bị ràng buộc bởi logic thường ngày hơn.

Cá tính và thói quen tư duy có thể ảnh hưởng đến nội dung giấc mơ

Một điểm đáng chú ý của nghiên cứu là mối liên hệ giữa cách con người suy nghĩ khi thức và nội dung giấc mơ.

Những người có xu hướng để tâm trí lang thang, dễ mất tập trung hoặc thường trôi khỏi việc đang làm có xu hướng kể lại những giấc mơ rời rạc hơn, nhiều chuyển cảnh hơn và chứa nhiều chi tiết kỳ lạ hơn.

Ngược lại, những người quan tâm đến giấc mơ, thường cố gắng ghi nhớ hoặc xem giấc mơ là điều có ý nghĩa, có xu hướng mô tả trải nghiệm trong mơ sống động hơn, giàu cảm xúc hơn và có cảm giác nhập vai rõ ràng hơn.

Phát hiện này không có nghĩa cá tính quyết định hoàn toàn giấc mơ. Tuy nhiên, nó gợi ý rằng cách chúng ta chú ý, ghi nhớ và xử lý thế giới nội tâm khi thức có thể để lại dấu vết trong những gì xuất hiện khi ngủ.

Những biến động lớn cũng có thể đi vào giấc mơ

Nghiên cứu cũng phân tích dữ liệu từ 80 người trong giai đoạn phong tỏa vì COVID-19 tại Ý. Đây là một bối cảnh đặc biệt, khi đời sống hằng ngày của nhiều người cùng lúc bị giới hạn bởi giãn cách, nỗi lo sức khỏe và cảm giác cô lập.

Kết quả cho thấy trong thời gian này, các bản tường thuật giấc mơ xuất hiện nhiều hơn những chi tiết liên quan đến ràng buộc, giới hạn không gian, cơ thể, công việc và cảm xúc mạnh. Khi cuộc sống dần ổn định trở lại, các dấu vết này cũng mờ dần trong nội dung giấc mơ.

Điều đó cho thấy giấc mơ không tồn tại trong một thế giới tách biệt hoàn toàn khỏi đời sống thực. Những biến động lớn, dù xảy ra ở cấp độ cá nhân hay xã hội, đều có thể len vào giấc ngủ theo một cách gián tiếp.

Điều này cũng phù hợp với giả thuyết "tính liên tục" trong nghiên cứu giấc mơ, cho rằng nội dung giấc mơ có thể phản ánh những mối bận tâm, trải nghiệm và cảm xúc của con người trong đời sống thường ngày, dù không phải theo kiểu sao chép nguyên văn.

Trí tuệ nhân tạo (AI) giúp nghiên cứu giấc mơ theo cách hệ thống hơn

Điểm mới của nghiên cứu này nằm ở phương pháp. Trước đây, nghiên cứu giấc mơ thường phụ thuộc nhiều vào phỏng vấn, nhật ký giấc mơ và đánh giá của chuyên gia. Cách làm này có giá trị, nhưng khó xử lý lượng dữ liệu lớn và dễ chịu ảnh hưởng bởi cách diễn giải chủ quan.

Trong nghiên cứu mới, nhóm tác giả sử dụng các công cụ xử lý ngôn ngữ để phân tích hàng nghìn bản kể lại giấc mơ theo nhiều chiều, như mức độ hình ảnh, cảm xúc, sự kỳ lạ, tương tác xã hội, cảm giác làm chủ hành động, không gian và thời gian.

Cách tiếp cận này không có nghĩa AI có thể "đọc" trực tiếp giấc mơ trong não người. Công nghệ ở đây chỉ phân tích những gì người tham gia nhớ và kể lại sau khi thức dậy.

Tuy vậy, nó giúp các nhà khoa học nhìn thấy những mô hình lặp lại trong một khối dữ liệu lớn hơn, từ đó nghiên cứu giấc mơ theo hướng hệ thống hơn.

Giấc mơ có ý nghĩa không?

Đây vẫn là câu hỏi khoa học chưa có lời giải cuối cùng. Nghiên cứu này không khẳng định giấc mơ là lời tiên tri, cũng không ủng hộ việc giải mã giấc mơ bằng những công thức cố định như mơ thấy điều này nghĩa là điều kia.

Điều nghiên cứu gợi mở là giấc mơ có thể phản ánh một phần trạng thái cảm xúc, ký ức, mối bận tâm và hoàn cảnh sống của mỗi người. Sự phản ánh này không nhất thiết trực tiếp hay dễ hiểu. Nó có thể giống một cách não bộ sắp xếp lại những mảnh trải nghiệm bên trong, bằng hình ảnh, cảm giác và câu chuyện phi lý.

Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh giới hạn quan trọng rằng dữ liệu giấc mơ phụ thuộc vào trí nhớ của người tham gia. Trong thực tế, nội dung giấc mơ rất dễ phai mờ nhanh sau khi tỉnh dậy, và việc kể lại cũng có thể khiến câu chuyện được sắp xếp lại theo cách có trật tự hơn so với khi nó thật sự diễn ra trong mơ.

Vì vậy, có lẽ cách phù hợp nhất không phải là cố gắng giải mã từng chi tiết trong giấc mơ, mà là xem giấc mơ như một tín hiệu mềm về đời sống tinh thần.

Nếu một giấc mơ lặp đi lặp lại, gây lo âu hoặc để lại cảm xúc mạnh, đó có thể là dịp để người mơ tự hỏi mình đang căng thẳng, bận tâm hay bị tác động bởi điều gì trong cuộc sống hiện tại.

Giấc mơ không nói thay toàn bộ con người. Nhưng đôi khi, những hình ảnh lạ lùng xuất hiện trong lúc ngủ lại nhắc chúng ta rằng não bộ vẫn đang âm thầm xử lý nhiều điều mà ban ngày ta chưa kịp gọi tên.