Đi một vòng thế giới khám phá 5 liều thuốc chữa lành từ thiên nhiên
Từ ánh nắng trên dãy Alps, làn nước biển Địa Trung Hải đến những cánh rừng Nhật Bản, con người từ lâu đã tìm đến thiên nhiên như một phần của quá trình hồi phục. Ngày nay, khoa học đang bắt đầu lý giải vì sao điều tưởng như rất bản năng ấy có thể mang lại lợi ích cho sức khỏe.
Có nơi từng đưa người bệnh ra đón nắng trên dãy Alps. Có nơi xem nước khoáng là một phần của chăm sóc sức khỏe. Ở Nhật Bản, người ta có cả một cái tên cho việc chậm rãi bước vào rừng. Còn tại Canada, thời gian ở ngoài thiên nhiên thậm chí có thể xuất hiện trên một đơn thuốc. Qua nhiều thế kỷ và nhiều nền văn hóa, những cách chữa lành từ thiên nhiên vẫn luôn giữ một vị trí đặc biệt trong hành trình tìm kiếm sự hồi phục của con người.
Khi thấy mệt mỏi, phản xạ đầu tiên của chúng ta ngày nay có thể là nằm xuống, tìm thuốc hoặc đặt lịch khám. Nhưng quay ngược lại lịch sử ở nhiều nơi trên thế giới, tủ thuốc của con người đôi khi trông rất khác.
Đó có thể là ánh nắng, một dòng nước mát, cánh rừng hay đơn giản là khoảng thời gian được bước ra khỏi bốn bức tường.
Cách nhiều nền văn hóa đưa thiên nhiên vào quá trình chăm sóc sức khỏe lại hé lộ một điều thú vị: từ rất lâu, con người đã nhận thấy mình thường cảm thấy tốt hơn khi được trở về gần với môi trường tự nhiên.
1. Thụy Sĩ và liệu pháp ánh nắng giữa dãy Alps
Hơn một thế kỷ trước, tại thị trấn Leysin trên dãy Alps của Thụy Sĩ, người bệnh có thể nằm ngoài ban công để tiếp xúc với ánh nắng và không khí vùng núi.
Đây là một phần của heliotherapy, hay liệu pháp sử dụng ánh sáng mặt trời, gắn với bác sĩ Thụy Sĩ Auguste Rollier (1874 - 1954). Từ năm 1903, ông phát triển các cơ sở điều trị tại Leysin, sử dụng phương pháp này cho bệnh nhân mắc lao xương khớp, lao da và một số vết thương mạn tính.
Việc tắm nắng cũng có quy trình khá chặt chẽ. Bệnh nhân bắt đầu với thời gian tiếp xúc ngắn rồi tăng dần để cơ thể thích nghi, kết hợp với không khí trong lành ở vùng núi cao. Các viện điều dưỡng còn được thiết kế với ban công rộng hướng về phía nam để đón ánh sáng tự nhiên.
Trước khi thuốc kháng lao hiệu quả xuất hiện, heliotherapy từng có vị trí đáng kể trong điều trị một số dạng lao ngoài phổi. Đến giữa thế kỷ 20, sự ra đời của các thuốc đặc trị khiến phương pháp này dần mất đi vai trò trước đây.
Nhìn lại, điều thú vị nhất trong liệu pháp ánh nắng của Thụy Sĩ không chỉ nằm ở việc phơi nắng, mà ở cách kết hợp ánh sáng tự nhiên, không khí ngoài trời, nghỉ ngơi và môi trường sống gần với thiên nhiên - những yếu tố mà hơn một thế kỷ sau vẫn tiếp tục xuất hiện trong các nghiên cứu về môi trường và sức khỏe.
2. Hy Lạp và thủy liệu pháp
Nhắc đến Hy Lạp, chúng ta dễ nghĩ đến biển xanh và những hòn đảo nằm giữa Địa Trung Hải. Nhưng mối liên hệ giữa nước và sức khỏe tại vùng đất này còn lâu đời hơn rất nhiều.
Từ thời cổ đại, người Hy Lạp đã xem nước là một phần quan trọng trong chăm sóc và phục hồi sức khỏe. Nước nóng, suối khoáng hay nước biển được sử dụng để tắm, thư giãn cơ thể và hỗ trợ giảm mệt mỏi.
Thực hành này cũng gắn với Hippocrates, người có ảnh hưởng lớn đến nền y học phương Tây. Ông đề cập đến việc sử dụng nước với nhiệt độ và đặc tính khác nhau như một phần trong chăm sóc cơ thể, đặt những nền tảng ban đầu cho hydrotherapy - thủy liệu pháp sau này.
Nước còn xuất hiện trong nhiều không gian chữa lành của Hy Lạp cổ đại. Một số đền thờ dành cho thần chữa bệnh Asklepios được xây dựng gần nguồn nước tự nhiên, nơi người bệnh có thể tắm, nghỉ ngơi và thực hiện các nghi thức chữa lành. Các khu tắm công cộng cũng dần trở thành nơi kết hợp vệ sinh, thư giãn và chăm sóc cơ thể.
Truyền thống này về sau ảnh hưởng đến văn hóa tắm của người La Mã và tiếp tục để lại dấu ấn trong các hình thức thủy liệu pháp, tắm khoáng hiện đại.
3. Nhật Bản và 'tắm rừng' shinrin-yoku
"Tắm rừng", hay shinrin-yoku, là cách người Nhật dành thời gian chậm lại giữa không gian rừng và chủ động kết nối với thiên nhiên bằng nhiều giác quan.
Khái niệm này bắt đầu được phổ biến tại Nhật Bản từ những năm 1980. Không giống trekking hay chạy bộ đường dài, shinrin-yoku không đặt nặng quãng đường hay tốc độ. Người tham gia có thể đi bộ chậm, dừng lại quan sát cây cối, lắng nghe âm thanh xung quanh hoặc đơn giản là ngồi yên giữa rừng.
Đây cũng là một trong những thực hành gần gũi thiên nhiên được nghiên cứu khá nhiều. Một nghiên cứu thực địa tại 24 khu rừng ở Nhật Bản ghi nhận môi trường rừng có liên quan đến nồng độ cortisol, nhịp tim và huyết áp thấp hơn, đồng thời hoạt động của hệ thần kinh phó giao cảm cao hơn so với môi trường đô thị. Những thay đổi này gợi ý cơ thể có xu hướng chuyển sang trạng thái thư giãn hơn.
Với shinrin-yoku, mục tiêu không nằm ở việc đi được bao xa hay vận động được bao nhiêu. Trải nghiệm này chủ yếu tạo ra một khoảng chậm để cơ thể và tâm trí tạm rời nhịp sống thường ngày, đồng thời tiếp nhận môi trường tự nhiên xung quanh.
4. Đức và liệu pháp Kneipp với nước lạnh, vận động và thiên nhiên
Ở thị trấn Bad Wörishofen thuộc bang Bavaria của Đức, một cảnh tượng khá quen thuộc là mọi người xắn quần lên rồi bước chân trần qua những bể nước mát.
Hoạt động này gắn với liệu pháp Kneipp, được phát triển bởi linh mục người Đức Sebastian Kneipp vào thế kỷ 19.
Trong đó, nổi tiếng nhất là phương pháp bước chậm trong làn nước lạnh ngang đầu gối. Tuy vậy, phương pháp này không chỉ xoay quanh việc tiếp xúc với nước lạnh mà còn kết hợp vận động, thảo dược, dinh dưỡng và lối sống cân bằng. Thị trấn Bad Wörishofen ở Đức, nơi Sebastian Kneipp phát triển phương pháp này, đến nay vẫn gắn liền với truyền thống chăm sóc sức khỏe mang tên ông.
Truyền thống Kneipp cũng đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của Đức.
Nếu shinrin-yoku của Nhật Bản nhấn mạnh việc chậm lại giữa rừng cây, Kneipp lại hướng đến việc chủ động cho cơ thể tiếp xúc với những kích thích nhẹ từ thiên nhiên, kết hợp cùng vận động và lối sống điều độ.
Điều này cũng cho thấy các liều thuốc thiên nhiên hiếm khi chỉ nằm ở một yếu tố đơn lẻ. Chẳng hạn, việc bước xuống nước không chỉ tạo cảm giác thư giãn mà còn khuyến khích cơ thể vận động, ra ngoài trời và tạm rời nhịp sinh hoạt thường ngày.
5. Canada và những 'đơn kê thuốc' từ thiên nhiên
Sau những câu chuyện bắt nguồn từ lịch sử và văn hóa, Canada mang đến một cách tiếp cận hiện đại hơn khi thời gian ở ngoài thiên nhiên có thể trở thành một phần trong lời khuyên chăm sóc sức khỏe.
Tại Canada có PaRx, chương trình kê đơn thiên nhiên do BC Parks Foundation - tổ chức từ thiện hỗ trợ bảo tồn và kết nối cộng đồng với các công viên tại British Columbia - khởi xướng. Chương trình cũng hợp tác với Parks Canada, cơ quan của Chính phủ Canada phụ trách hệ thống công viên quốc gia và nhiều khu vực di sản được bảo vệ, để giúp người dân có thêm cơ hội tiếp cận thiên nhiên.
PaRx khuyến nghị dành ít nhất 2 giờ mỗi tuần trong thiên nhiên, với mỗi lần từ 20 phút trở lên. Khoảng thời gian này không nhất thiết phải diễn ra ở một công viên quốc gia hay khu rừng xa thành phố. Công viên gần nhà, con đường nhiều cây xanh, bờ hồ hoặc bất kỳ không gian tự nhiên nào dễ tiếp cận đều có thể là lựa chọn phù hợp.
Cách tiếp cận này đưa thiên nhiên gần hơn với đời sống thường ngày, thay vì chỉ xem đó là nơi để tìm đến trong những kỳ nghỉ dài.
Chạm vào thiên nhiên từ những điều rất nhỏ
Không phải ai cũng có dãy Alps ngoài cửa sổ, một khu rừng Nhật Bản gần nhà hay công viên quốc gia để ghé mỗi cuối tuần. Nhưng để gần gũi với thiên nhiên, chúng ta cũng không nhất thiết phải đi thật xa.
Đôi khi, đó chỉ là 15 - 20 phút đi bộ trong công viên, chọn một con đường nhiều cây xanh, dành chút thời gian đón ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng hoặc ngồi ngoài trời thay vì tiếp tục nhìn vào màn hình.
Nhìn từ những câu chuyện ở Thụy Sĩ, Hy Lạp, Nhật Bản, Đức đến Canada, thiên nhiên có thể hiện diện trong việc chăm sóc sức khỏe bằng những cách rất giản dị và gần với đời sống hằng ngày.
Nguồn thông tin tham khảo:
- Greenhalgh I. Sanatoria revisited: sunlight and health. PubMed. Truy cập từ: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29465107/
- Voudouris K, et al. Historical issues of hydrotherapy in thermal-mineral springs of the Hellenic world. PubMed. Truy cập từ:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36570696/ - Park BJ, et al. The physiological effects of Shinrin-yoku (taking in the forest atmosphere or forest bathing): evidence from field experiments in 24 forests across Japan. Environmental Health and Preventive Medicine. Truy cập từ:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2793346/ - Bad Wörishofen. 5 Elements of Kneipp Therapy. Truy cập từ:
https://en.bad-woerishofen.de/to-be-healthy/5-elements-of-kneipp-therapy - BC Parks Foundation. PaRx – A Prescription for Nature. Truy cập từ:
https://bcparksfoundation.ca/initiatives/parx/ - Parks Canada. Health and wellness – Connecting with nature. Truy cập từ: https://parks.canada.ca/voyage-travel/experiences/sante-health
- Nguyen PY, et al. Effect of nature prescriptions on cardiometabolic and mental health, and physical activity: a systematic review. The Lancet Planetary Health. 2023. Truy cập từ:
https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/piis2542-5196%2823%2900025-6/fulltext
