Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được sửa đổi: Thách thức nào nằm sau những quy định mới?

Nhưng từ một quy định được viết trong luật đến hiệu quả ngoài thực tế vẫn còn một khoảng cách.

Thuốc lá ngày nay không chỉ nằm trong những bao thuốc quen thuộc tại quầy hàng. Sản phẩm ngày càng đa dạng, hoạt động mua bán dịch chuyển lên mạng xã hội, trong khi hệ thống điểm bán ngoài đời thực lại rất lớn.

Đó cũng là những vấn đề được nhiều đại biểu đặt ra tại tọa đàm góp ý dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 26/8.

Khi một khái niệm trong luật phải theo kịp hàng loạt sản phẩm mới

Muốn quản lý một sản phẩm, trước hết phải xác định được chính xác sản phẩm đó là gì. Nghe có vẻ đơn giản, nhưng với thuốc lá hiện nay, câu chuyện lại phức tạp hơn.

Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, dung dịch sử dụng, các loại thiết bị và cả những sản phẩm kết hợp nhiều cơ chế khác nhau đang khiến ranh giới giữa các nhóm sản phẩm ngày càng khó phân định.

Ông Lê Thành Hưng, Trưởng Phòng Tiêu chuẩn nông nghiệp thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho rằng dự thảo hiện vẫn còn một số thuật ngữ cần tiếp tục được làm rõ.

Chẳng hạn, đâu là thiết bị, đâu là dung dịch sử dụng và những sản phẩm mang đặc điểm lai giữa thuốc lá điện tử với thuốc lá nung nóng sẽ được xếp vào nhóm nào?

Đây không chỉ là câu chuyện về tên gọi. Một định nghĩa càng rõ thì lực lượng Công an, Hải quan, Quản lý thị trường và các cơ quan liên quan càng có cơ sở thống nhất để nhận diện và xử lý vi phạm.

Nhưng quy định cũng cần đủ rộng để không nhanh chóng trở nên lạc hậu khi sản phẩm tiếp tục thay đổi.

Ông Hưng cũng đề cập đến hai khía cạnh thường xuất hiện trong các thảo luận khoa học về sản phẩm thuốc lá mới: tác động đối với chính người sử dụng và mức độ ảnh hưởng đến những người xung quanh.

Ví dụ, những sản phẩm không tạo khói như thuốc lá ngậm hoặc thuốc lá nhai có đặc điểm phơi nhiễm thụ động khác với thuốc lá sử dụng cơ chế đốt cháy. Việc một sản phẩm không tạo khói không đồng nghĩa với không có nguy cơ sức khỏe.

Điều đáng quan tâm hơn là những khác biệt này cần được nghiên cứu và đánh giá đầy đủ dựa trên cơ sở khoa học trước khi được sử dụng làm căn cứ xây dựng chính sách.

Mục tiêu cuối cùng là để quy định khi đi vào thực tế vừa bảo vệ được sức khỏe cộng đồng, vừa đủ rõ ràng và khả thi để tránh phát sinh những "khoảng trống" trong quá trình thực thi.

Khi việc mua bán thuốc lá chuyển từ điểm bán trực tiếp lên mạng xã hội

Một thách thức khác nằm ở chính cách người dùng tiếp cận sản phẩm. Nếu trước đây hoạt động giới thiệu và giao dịch chủ yếu gắn với các điểm bán trực tiếp, thì hiện nay phạm vi này đã mở rộng đáng kể.

Ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, cho rằng hoạt động liên quan đến các sản phẩm này đang dịch chuyển mạnh sang môi trường số.

Việc giới thiệu, trao đổi và giao dịch sản phẩm có thể diễn ra trong hội nhóm, trên mạng xã hội hoặc thậm chí qua livestream.

Điều này khiến việc hạn chế giới trẻ tiếp cận thuốc lá trở nên phức tạp hơn. Phạm vi quản lý giờ đây không chỉ dừng lại ở các điểm bán truyền thống, mà còn mở rộng sang nền tảng số, các luồng nội dung xuyên biên giới và đòi hỏi sự phối hợp của nhiều bên liên quan.

Cấm trưng bày thuốc lá: Quy định mới sẽ được thực hiện như thế nào?

Một nội dung khác được quan tâm là đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Mục tiêu của biện pháp này là làm giảm mức độ hiện diện của sản phẩm, qua đó hạn chế khả năng tiếp cận và sức hấp dẫn, đặc biệt với người trẻ.

Tuy nhiên, Việt Nam có một mạng lưới điểm bán lẻ rất lớn. Điều này đồng nghĩa một quy định tưởng như khá đơn giản lại cần một hệ thống kiểm tra và giám sát đủ rộng để thực sự có hiệu quả.

Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cho rằng dự thảo đang hướng đến các tiêu chuẩn quản lý nghiêm ngặt, nhưng cơ chế thực thi, trách nhiệm của lực lượng quản lý và lộ trình triển khai vẫn cần tiếp tục được làm rõ.

Một vấn đề khác được ông Nhân nhắc đến là thuốc lá nhập lậu. Bởi nếu sản lượng thuốc lá hợp pháp giảm nhưng thị trường thuốc lá lậu lại tăng lên để bù vào phần thiếu hụt, mục tiêu giảm nguồn cung và giảm tỷ lệ người hút có thể không đạt được như mong muốn.

Vì vậy, để chính sách thực sự phát huy hiệu quả, không chỉ cần quy định rõ ràng mà còn phải bảo đảm khả năng kiểm soát thị trường và thực thi đồng bộ ngoài thực tế.

Chính sách về phòng, chống tác hại của thuốc lá có thể thay đổi thị trường, nhưng hành vi của người dùng thì sao?

Các quy định có thể khiến thuốc lá khó được quảng cáo hơn, khó mua hơn hoặc ít xuất hiện trước mắt người dùng hơn. Nhưng cuối cùng, việc một người có quyết định hút thuốc hay không vẫn liên quan đến hành vi và nhận thức.

Bà Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, cho rằng để hướng tới một xã hội không khói thuốc, bên cạnh các biện pháp quản lý còn cần tăng cường nhận thức và hình thành ý thức tự giác trong cộng đồng để từng bước giảm nhu cầu sử dụng.

Trong quá trình hoàn thiện dự thảo, vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm rõ, từ cách định nghĩa thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá khác đến điều kiện sản xuất, kinh doanh, chuỗi cung ứng và việc kiểm soát quảng cáo, giao dịch trên môi trường số.

Đây cũng là những nội dung được bà Liên đề xuất cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện.

Một câu hỏi khác cũng có thể được đặt ra trong tương lai: các sản phẩm thay thế có được phép sản xuất, nhập khẩu hoặc lưu hành hay không? Nếu có, chúng sẽ được quản lý chất lượng như thế nào?

Bên cạnh đó là việc bảo vệ những nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi khói thuốc thụ động như trẻ em, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền.

Từ những ý kiến được chia sẻ tại tọa đàm, điểm chung được nhấn mạnh vẫn là đặt sức khỏe cộng đồng và giới trẻ ở vị trí trung tâm.

Để các quy định thực sự phát huy hiệu quả khi đi vào cuộc sống, dự thảo vẫn cần tiếp tục hoàn thiện cách định nghĩa sản phẩm, bảo đảm sự đồng bộ với các luật liên quan, tính đến sự xuất hiện của những sản phẩm mới và làm rõ cơ chế thực thi.