Khói dầu trong căn bếp có thể tác động đến não bộ như thế nào?

Khói dầu, hơi nóng hay mùi đồ chiên xào trong bếp thường được xem là chuyện quen thuộc của mỗi bữa cơm. Tuy nhiên, một nghiên cứu do Cơ quan Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hàn Quốc (KDCA) công bố trên tạp chí Indoor Air cho thấy bụi mịn PM2.5 phát sinh từ khói nấu ăn có thể liên quan đến những thay đổi ở vùng não phụ trách trí nhớ.

Trong thí nghiệm này, nhóm nghiên cứu cho chuột biến đổi gene mô phỏng một số đặc điểm bệnh lý Alzheimer tiếp xúc với bụi mịn PM2.5 phát sinh từ khói nấu thịt heo. Sau đó, họ theo dõi các thay đổi trong não và hành vi ghi nhớ của chuột.

Nghiên cứu trên chuột cho thấy bụi mịn từ khói nấu ăn có liên quan đến thay đổi ở vùng não phụ trách trí nhớ.

Theo kết quả được công bố, những con chuột tiếp xúc với bụi siêu mịn từ bếp nấu có biểu hiện thay đổi tại vùng hải mã. Đây là khu vực có vai trò quan trọng trong việc hình thành ký ức, ghi nhớ không gian và nhận biết môi trường xung quanh.

Nhóm nghiên cứu ghi nhận khả năng ghi nhớ không gian và phản ứng với môi trường mới của chuột bị ảnh hưởng so với nhóm đối chứng. Một số protein liên quan đến trí nhớ, dẫn truyền tín hiệu và tính linh hoạt của khớp thần kinh (synapse) như PSD95, BDNF và p-CREB cũng giảm sau quá trình phơi nhiễm.

Những thay đổi này gợi ý rằng bụi siêu mịn khi nấu ăn có thể ảnh hưởng đến hoạt động của các kết nối thần kinh, ít nhất trong điều kiện thí nghiệm trên động vật.

Dù vậy, kết quả này không đồng nghĩa với việc nấu ăn hằng ngày sẽ trực tiếp gây suy giảm trí nhớ ở người. Đây là nghiên cứu tiền lâm sàng, được thực hiện trên mô hình chuột có đặc điểm bệnh lý thần kinh đặc biệt.

Tác động trên người, mức phơi nhiễm gây nguy cơ và thời gian tiếp xúc cần thiết vẫn cần được kiểm chứng bằng các nghiên cứu lớn hơn.

Vì sao khói dầu trong căn bếp đáng được chú ý?

Khi nhắc đến bụi mịn, nhiều người thường nghĩ đến khói xe, công trường hoặc không khí ngoài đường. Nhưng trong nhà, đặc biệt là gian bếp, các hạt rất nhỏ cũng có thể hình thành trong quá trình đun nấu.

Chiên, xào, nướng hoặc làm nóng dầu mỡ ở nhiệt độ cao có thể tạo ra nhiều hạt bụi rất nhỏ, trong đó có PM2.5 và có thể bao gồm cả các hạt nhỏ hơn tùy điều kiện nấu.

Với kích thước rất nhỏ, các hạt bụi mịn có thể đi sâu vào đường hô hấp. Một số bằng chứng cho thấy hạt nhỏ trong ô nhiễm không khí có thể liên quan đến phản ứng viêm, tác động lên phổi, mạch máu và các cơ quan khác.

Các nhà khoa học cũng đặt ra giả thuyết rằng hạt siêu mịn có thể tác động đến não qua nhiều con đường khác nhau. Chúng có thể đi qua hệ hô hấp, gây viêm toàn thân rồi ảnh hưởng gián tiếp đến mô thần kinh. Một số hạt rất nhỏ cũng được nghiên cứu về khả năng đi qua đường mũi và liên quan đến hệ thần kinh khứu giác.

Những cơ chế này vẫn cần được làm rõ thêm, nhưng điểm đáng chú ý là căn bếp gia đình không phải lúc nào cũng sạch hơn môi trường ngoài trời, nhất là khi không gian nấu nướng nhỏ, kín và thiếu thông gió.

Ô nhiễm trong nhà không chỉ đến từ bụi ngoài đường

Nghiên cứu từ Hàn Quốc bổ sung thêm một mảnh ghép vào bức tranh lớn hơn về ô nhiễm không khí trong nhà.

Môi trường trong nhà có thể chứa nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe, từ khói bếp, vật liệu xây dựng, chất tẩy rửa, khí sinh ra từ thiết bị gia dụng đến các hợp chất bay hơi từ sơn, đồ nội thất.

Trong đó, bụi mịn từ việc nấu ăn là nguồn phơi nhiễm gần gũi vì xuất hiện ngay trong sinh hoạt hằng ngày. Người đứng bếp thường xuyên có thể tiếp xúc nhiều hơn, đặc biệt khi nấu trong không gian kín hoặc dùng các phương pháp chế biến tạo nhiều khói.

Tại Việt Nam, thói quen nấu ăn với nhiều món chiên, xào, nướng ở nhiệt độ cao khiến vấn đề này càng đáng để lưu ý. Ở một số gia đình, khu bếp nhỏ, thiếu máy hút mùi hoặc thông gió kém có thể làm hơi dầu, khói và bụi tích tụ nhanh hơn trong lúc nấu.

Nhóm nên chú ý hơn gồm người nấu ăn thường xuyên, người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh hô hấp hoặc các gia đình có bếp nhỏ, kín, liền kề khu sinh hoạt chung.

Giữ căn bếp thông thoáng cũng là một cách chăm sóc sức khỏe

Nghiên cứu của KDCA chưa phải câu trả lời cuối cùng về mối liên hệ giữa bụi siêu mịn khi nấu ăn và nguy cơ sa sút trí tuệ ở người.

Các vấn đề như mức phơi nhiễm bao nhiêu là đáng lo, tác động kéo dài ra sao và nhóm nào dễ bị ảnh hưởng hơn vẫn cần được nghiên cứu thêm. Tuy vậy, phát hiện này nhắc chúng ta quan tâm hơn đến chất lượng không khí trong nhà, nhất là khu vực nấu nướng.

Theo ông Kim Young Yeol, trưởng nhóm nghiên cứu, đây là bằng chứng thực nghiệm gợi ý yếu tố môi trường trong nhà có thể liên quan đến bệnh thoái hóa thần kinh, nhưng tác động trên người vẫn cần thêm nghiên cứu dịch tễ. Ông Kim Won-ho cũng cho rằng cải thiện chất lượng không khí trong nhà và tăng thông gió khi nấu ăn có thể là một hướng phòng ngừa tiềm năng.

Trong sinh hoạt hằng ngày, người nấu có thể bắt đầu từ những việc đơn giản như mở cửa sổ, tạo luồng khí lưu thông, bật máy hút mùi trong lúc nấu và ưu tiên loại có đường thoát khí ra ngoài. Khi chiên rán, nên tránh để dầu bốc khói quá mức, hạn chế nấu ở nhiệt độ quá cao và vệ sinh máy hút mùi định kỳ.

Với gia đình có người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh nền, một căn bếp thông thoáng không chỉ giúp giảm khói dầu và mùi khó chịu, mà còn là một phần của chăm sóc sức khỏe tại nhà.