Khi nào nên gặp bác sĩ tâm thần, khi nào cần chuyên gia tâm lý?

Khi mất ngủ kéo dài, thường xuyên lo âu, buồn bã hoặc cảm thấy khó kiểm soát cảm xúc, nhiều người bắt đầu nghĩ đến việc tìm sự hỗ trợ chuyên môn. Nhưng ngay ở bước đầu tiên, một câu hỏi khác lại xuất hiện: nên gặp bác sĩ tâm thần hay chuyên gia tâm lý?

Cả hai đều làm việc trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần và có thể hỗ trợ những vấn đề như lo âu, trầm cảm hay khó khăn trong cuộc sống.

Tuy nhiên, nền tảng đào tạo, phạm vi chuyên môn và cách hỗ trợ của họ có những điểm khác nhau. Hiểu được sự khác biệt này có thể giúp bạn dễ lựa chọn nơi bắt đầu hơn.

Bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý khác nhau ở điểm nào?

Nếu đang muốn tìm người hỗ trợ về sức khỏe tinh thần, bạn có thể sẽ gặp hai cái tên khá thường xuyên: bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý. Hai công việc này có nhiều điểm giao nhau, nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ (APA) mô tả bác sĩ tâm thần (psychiatrist) là bác sĩ y khoa được đào tạo chuyên sâu về tâm thần học (psychiatry). Đây là một nhánh của y khoa tập trung vào chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa các rối loạn liên quan đến tâm thần, cảm xúc và hành vi.

Nhờ nền tảng y khoa, họ có thể đánh giá, chẩn đoán các rối loạn tâm thần, xem xét những yếu tố thể chất có thể liên quan đến triệu chứng và kê thuốc.

Công việc của bác sĩ tâm thần cũng có thể bao gồm liệu pháp tâm lý kết hợp với thuốc hoặc những phương pháp điều trị khác.

Trong khi đó, chuyên gia tâm lý (psychologist) hoặc nhà tâm lý lâm sàng (clinical psychologist) thường tập trung nhiều hơn vào cách chúng ta suy nghĩ, cảm nhận và hành xử.

Họ có thể thực hiện đánh giá tâm lý, sử dụng các công cụ kiểm tra chuyên biệt và trị liệu tâm lý để giúp một người hiểu rõ hơn điều mình đang trải qua, nhận diện những kiểu suy nghĩ hoặc phản ứng đang gây khó khăn và tìm cách ứng phó phù hợp hơn.

Vì vậy, không nên hiểu đơn giản rằng vấn đề nhẹ thì tìm chuyên gia tâm lý, còn khi nặng mới cần đến bác sĩ tâm thần.

Tùy vào tình trạng và nhu cầu của mỗi người, trị liệu tâm lý, đánh giá y khoa và dùng thuốc có thể được lựa chọn riêng lẻ hoặc kết hợp với nhau trong quá trình chăm sóc sức khỏe tinh thần.

Cách gọi quen thuộc "bác sĩ tâm lý" đôi khi khiến hai vai trò này dễ bị nhầm lẫn. Khi tìm người hỗ trợ, bạn nên xem họ được đào tạo về lĩnh vực nào, phạm vi hành nghề ra sao và hình thức hỗ trợ mà họ cung cấp.

Khi nào nên gặp bác sĩ tâm thần?

Bạn có thể cân nhắc gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần khi những thay đổi về cảm xúc, suy nghĩ hoặc hành vi kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, học tập, công việc hay các mối quan hệ.

Một số trường hợp nên được bác sĩ đánh giá gồm:

• Cảm giác buồn bã, mất hứng thú, tuyệt vọng hoặc lo âu kéo dài.
• Các cơn hoảng loạn xuất hiện lặp lại.
• Giấc ngủ, năng lượng hoặc hành vi thay đổi đáng kể.
• Xuất hiện hoang tưởng, ảo giác hoặc nghe thấy những âm thanh, tiếng nói mà người khác không nghe thấy.
• Có những giai đoạn hưng phấn hoặc kích động bất thường, ngủ rất ít nhưng vẫn nhiều năng lượng.
• Đang dùng thuốc điều trị sức khỏe tâm thần và cần đánh giá hiệu quả hoặc điều chỉnh thuốc.

Bác sĩ tâm thần có nền tảng y khoa nên cũng có thể xem xét liệu những biểu hiện bạn đang gặp có liên quan đến sức khỏe thể chất, thuốc đang sử dụng hoặc một nguyên nhân y khoa khác hay không.

Nếu một người có ý nghĩ tự gây hại hoặc có nguy cơ gây nguy hiểm cho bản thân hay người khác, cần tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp thay vì chờ một lịch hẹn thông thường.

Có thể bạn quan tâm bài viết:

Truyền thông và phim ảnh đã khiến tâm thần phân liệt bị hiểu lầm ra sao?

Thuốc dùng trong điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần hoạt động ra sao?

Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý?

Bạn không cần phải có một chẩn đoán về rối loạn tâm thần mới tìm đến chuyên gia tâm lý. Trị liệu tâm lý có thể hỗ trợ cả những khó khăn thường gặp trong cuộc sống lẫn các vấn đề sức khỏe tâm thần đã được chẩn đoán.

Bạn có thể cân nhắc tìm chuyên gia tâm lý khi:

• Công việc hoặc cuộc sống khiến bạn thường xuyên căng thẳng, quá tải hoặc kiệt sức.
• Bạn hay tự trách bản thân, mắc kẹt trong những suy nghĩ tiêu cực hoặc khó điều hòa cảm xúc.
• Bạn gặp khó khăn trong chuyện tình cảm, gia đình hoặc giao tiếp.
• Bạn vừa trải qua chia tay, mất mát, sang chấn hoặc một biến cố lớn.
• Bạn muốn hiểu bản thân rõ hơn, nhận diện những kiểu phản ứng thường lặp lại hoặc học cách ứng phó tốt hơn với cảm xúc.

Chuyên gia tâm lý cũng có thể đồng hành với những người đang điều trị rối loạn tâm thần. Chẳng hạn, liệu pháp nhận thức hành vi có thể được sử dụng trong điều trị trầm cảm và các rối loạn lo âu.

Những phương pháp trị liệu khác có thể phù hợp với sang chấn, khó khăn trong các mối quan hệ hoặc vấn đề điều hòa cảm xúc.

Vì vậy, việc gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hay chuyên gia tâm lý không phải lúc nào cũng là hai lựa chọn tách biệt. Tùy vào tình trạng và nhu cầu, một người có thể cần một trong hai hoặc phối hợp cả hai trong quá trình chăm sóc sức khỏe tinh thần.

Không biết nên gặp ai trước thì sao?

Bạn không cần phải tự xác định chính xác mình đang gặp vấn đề gì rồi mới tìm sự giúp đỡ. Nếu chưa biết nên bắt đầu với bác sĩ tâm thần hay chuyên gia tâm lý, bạn có thể chọn một người có chuyên môn phù hợp mà mình dễ tiếp cận trước.

Sau khi tìm hiểu tình trạng hiện tại, họ có thể đề xuất hướng hỗ trợ phù hợp hơn hoặc giới thiệu bạn đến chuyên môn khác nếu cần.

Vì vậy, đây không phải lúc nào cũng là câu chuyện phải chọn một trong hai. Tùy vào nhu cầu và tình trạng của mỗi người, thuốc, trị liệu tâm lý hoặc cả hai có thể được kết hợp trong quá trình chăm sóc sức khỏe tinh thần.

Nếu vẫn còn băn khoăn, bạn cũng có thể bắt đầu từ một cơ sở có chuyên khoa sức khỏe tâm thần hoặc bác sĩ đang theo dõi sức khỏe cho mình. Mục tiêu không phải là “chọn đúng” ngay từ lần đầu, mà là tìm được nơi phù hợp để bắt đầu và được hướng dẫn bước tiếp theo.

*Nội dung bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin sức khỏe hữu ích, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu bạn có vấn đề về sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.