Bung Trần: Xem AI là lơ xe mới làm chủ được hành trình
Khi AI ngày càng làm được nhiều thứ, bạn có tự hỏi, liệu đâu là phần người mà chúng ta cần giữ lại bằng mọi giá? Mời bạn lắng nghe góc nhìn của anh Bung Trần - chủ tịch của AI Education và giảng viên toàn cầu của Google for Education.
Giữa lúc AI đang được tung hô như một “trợ lý toàn năng”, một “đồng nghiệp thông minh”, thậm chí nhiều người ám ảnh đến mức cho rằng "không thể sống thiếu AI", thì có một góc nhìn khác biệt được lóe lên từ một người chuyên đào tạo về AI - anh Bung Trần.
AI đúng là đang mở ra rất nhiều khả năng mới, nhưng càng trong giai đoạn công nghệ phát triển nhanh, con người lại càng cần tỉnh táo để hiểu rõ mình đang sử dụng điều gì, sử dụng đến đâu và tuyệt nhiên không được đánh mất vai trò chủ thể của chính mình.
Trong cuộc trò chuyện tại vodcast Job Insight, khách mời Bung Trần (anh Bung) - nhà đồng sáng lập, chủ tịch của AI Education và giảng viên toàn cầu của Google for Education đã chia sẻ góc nhìn đa chiều về việc ứng dụng AI trong giáo dục, doanh nghiệp hay công việc hằng ngày và liên tục nhấn mạnh: Điều nguy hiểm nhất không phải là AI quá mạnh, mà là con người bắt đầu tin rằng nó có thể thay thế mọi thứ.
AI không phải lãnh địa riêng của kỹ thuật và công nghệ
Theo Bung, AI không phải lãnh địa riêng của giới kỹ thuật hay công nghệ. Nó là công cụ mà bất kỳ ai cũng có thể bước vào học, miễn là họ sẵn sàng thay đổi cách tư duy và chịu khó học cách làm việc với nó.
Điều này trở nên thú vị khi nó được dẫn chứng từ chính câu chuyện của anh trong hệ sinh thái ấy. Là người giữ vai trò hiệu trưởng của học viện, anh lại không xuất thân từ công nghệ. Anh không phải kỹ sư, không phải lập trình viên, cũng không phải mẫu người bước vào nghề từ những dòng code. Anh đến từ báo chí, từ chữ nghĩa, từ cách suy nghĩ và quan sát của một người làm nội dung.
Ai không phải là “phép màu”, nó như một công cụ rất mạnh, rất đáng để đầu tư nghiêm túc, nhưng vẫn cần được đặt trong tay những con người biết mình đang làm gì.
AI có thực sự là thứ “dễ sai bảo” như mọi người vẫn tưởng?
Bung Trần không phủ nhận rằng AI dễ tiếp cận hơn rất nhiều so với những ứng dụng công nghệ khác. Nhưng anh cũng không đồng tình với suy nghĩ rằng cứ mở AI lên, gõ vài dòng thật nhanh là đã có thể khai thác được nó đúng nghĩa. Theo anh, AI càng có vẻ dễ dùng thì con người càng dễ chủ quan, trong khi năng lực cốt lõi để dùng tốt nó lại không hề hời hợt.
Điều anh nhấn mạnh nhiều nhất chính là kỹ năng đặt câu hỏi. Thoạt nghe, đây là một kỹ năng rất quen thuộc, thậm chí ai cũng nghĩ mình có. Nhưng khi đi sâu hơn, Bung cho rằng rất ít người thật sự hiểu một câu hỏi tốt là như thế nào.
Bởi ngay cả trong giao tiếp giữa người với người, chuyện hiểu sai nhau đã xảy ra thường xuyên. Một câu nói khi đặt vào ngữ cảnh này có thể mang nghĩa khác hoàn toàn khi đặt ở ngữ cảnh khác, mỗi con người lại mang theo trải nghiệm riêng, thiên kiến riêng, vốn sống riêng, nên ngôn ngữ chưa bao giờ là chuyện đơn giản.
Với AI, thử thách ấy còn cao hơn vì nó không có trực giác như con người. Nó không “đoán ý” theo kiểu mình chỉ cần nói nửa câu là người đối diện tự hiểu nửa còn lại. Nó vận hành trên ngôn ngữ, cấu trúc, ngữ cảnh được cung cấp và mức độ cụ thể của yêu cầu.
Vì vậy, người dùng càng không biết mình muốn gì, câu trả lời của AI càng khiến người dùng đi xa với mục đích ban đầu. Người dùng càng thiếu chính xác trong lựa chọn từ khóa, AI càng dễ trả về một kết quả thoạt nhìn rất đúng nhưng khi ứng dụng lại rất sai.
Bung cho rằng đây chính là lý do những người làm báo chí, truyền thông hay ngôn ngữ lại có lợi thế đặc biệt trong thời đại AI. Họ quen với việc phân biệt sắc thái giữa một báo cáo, một tường thuật, một biên bản, một bài phân tích hay một bài viết giàu cảm xúc. Họ hiểu cách một động từ khác đi có thể làm thay đổi toàn bộ sắc thái của đầu ra. Và trong thế giới AI, chính khả năng diễn đạt cụ thể, mạch lạc và đúng trọng tâm ấy lại trở thành thứ tài sản rất mạnh.
AI chỉ nên là một lơ xe giỏi
Có lẽ một trong những cách ví von thú vị nhất mà Bung đưa ra trong cuộc trò chuyện này là hình ảnh của "một người lơ xe”. Không phải robot, không phải bộ não khổng lồ, không phải cỗ máy tương lai, mà là một hình ảnh rất đời thường trong nhịp sống hằng ngày.
Giống như trên một chuyến xe, bác tài là người cầm vô lăng, định hướng đường đi, chịu trách nhiệm cho sự an toàn của hành trình. Còn người lơ xe là người phụ việc, người lo phần hậu cần, người xử lý những việc lắt nhắt nhưng cần thiết để bác tài tập trung vào chuyên môn quan trọng nhất của mình.
Chúng ta cần xem AI giống như vậy. Trí tuệ nhân tạo có thể làm việc rất siêng, rất bền bỉ, gần như không biết mệt, có thể hỗ trợ tổng hợp dữ liệu, sắp xếp thông tin, lên kế hoạch, nhắc việc, rà soát, gom nhóm và xử lý rất nhiều phần việc vụn mà nếu để con người tự làm từ đầu đến cuối thì sẽ mất nhiều thời gian. Ở tầng đó, AI quả thật là một “lơ xe” rất giỏi.
Nhưng điều Bung Trần muốn nhấn mạnh không phải ở sự giỏi ấy, mà ở ranh giới của vai trò. AI là hỗ trợ, là phụ việc, là người đứng cạnh để giúp hành trình nhẹ hơn chứ không phải người cầm lái.
Nếu một ngày nào đó con người vì quá tin cậy, quá lười suy nghĩ mà trao luôn vô lăng cho AI thì rủi ro sẽ rất lớn. Bởi lúc đó, thứ bị đánh mất không phải chỉ là một thao tác hay một công đoạn, mà là quyền quyết định hướng đi của chính mình.
AI đang làm tốt nhất điều gì và vẫn còn bị giới hạn bởi rào cản nào?
AI có ba ưu điểm rất rõ: sự siêng năng, khả năng xử lý dữ liệu và năng lực lên kế hoạch. Nếu xét ở vai trò hỗ trợ, đây đều là những phẩm chất cực kỳ đáng giá.
Trước hết, AI siêng theo nghĩa nó có thể vận hành gần như liên tục. Nó không mệt mỏi, không xuống tinh thần, không cần nghỉ trưa, không bị xao nhãng bởi những điều vụn vặt trong đời sống. Trong những công việc cần sự lặp lại, đều đặn và bền bỉ, AI rõ ràng có ưu thế hơn con người.
Tiếp theo là năng lực xử lý dữ liệu. Với những khối thông tin lớn, những danh sách dài, những đầu việc nhiều lớp, AI có thể gom nhóm, so sánh, tổng hợp nhanh hơn rất nhiều.
Và thứ ba là khả năng hỗ trợ lập kế hoạch. Khi được cung cấp đủ thông tin đầu vào, AI có thể đề xuất trình tự, chia nhỏ đầu việc, nhắc mốc thời gian và giúp người dùng nhìn được toàn cục nhanh hơn.
Nhưng sau khi công nhận những năng lực ấy, Bung lập tức đi vào điểm quan trọng hơn: AI vẫn còn rất xa mới chạm đến những gì sâu nhất ở con người.
Để dẫn dắt cho góc nhìn này, anh mượn hình ảnh của nhân vật Doraemon mà với anh đây là hình mẫu điển hình của một AGI - trí tuệ nhân tạo tổng quát mà giới công nghệ vẫn luôn mơ tới. Bởi chú mèo máy đến từ thế kỷ 22 này không chỉ là một cỗ máy biết làm việc, nó còn mang năng lực liên kết, cảm xúc và sự hiện diện như một thực thể sống động.
Theo Bung, điểm đầu tiên AI chưa làm được là tạo ra những liên kết “vĩ đại”, những mối nối bất ngờ giữa những thứ tưởng như chẳng liên quan gì đến nhau. Bộ não con người có thể từ một món đồ nhỏ, một ký ức cũ, một cảm giác thoáng qua mà bật ra một hình ảnh, một câu chuyện, một tầng nghĩa hoàn toàn mới. Đó là kiểu liên tưởng giàu chiều sâu mà con người có được từ trải nghiệm sống, từ vô thức tập thể, từ lịch sử tiến hóa, từ tất cả những gì lắng trong mình chứ không chỉ từ dữ liệu đã đọc.
Điểm thứ hai là cảm xúc thật. AI hiện nay có thể mô phỏng sự dịu dàng, mô phỏng lời an ủi, mô phỏng giọng điệu đồng cảm, nhưng nó không thật sự cảm. Nó không có sự chia sẻ, không có lòng trắc ẩn, không có tình thương theo nghĩa con người hiểu. Điều làm Doraemon trở thành hình mẫu không nằm ở chỗ nó thông minh, mà nằm ở sự kiên trì, yêu thương và đồng hành vô điều kiện với Nobita.
Tôi nhìn nhận AI với sự tôn trọng dành cho năng lực của nó, nhưng đồng thời cũng giữ một ranh giới rất rõ để không nhầm lẫn giữa trí tuệ xử lý và chiều sâu nhân tính.
Anh Bung Trần
Nhân cách hóa AI - Cạm bẫy nhiều người mắc phải
Đây gần như là một trong những điểm mà Bung nói với sự cảnh giác mạnh nhất. Anh cho rằng hiện nay, điều đáng lo không chỉ là AI ngày càng phổ biến, mà là cách con người bắt đầu đối xử với nó như một con người thật. Người ta bắt đầu xem nó là bạn, đồng nghiệp, người có thể tâm sự cùng, thậm chí là nơi để xin lời khuyên cho những chuyện rất riêng tư như cảm xúc, tình yêu hay hướng đi cá nhân.
Với Bung, đó là một xu hướng cần phải được nhìn lại ngay từ bây giờ, đặc biệt trong giáo dục và với người trẻ. Bởi bản chất của AI không thay đổi chỉ vì cách ta gọi nó bằng những cái tên thân mật hơn. Nó vẫn là phần mềm đi từ thuật toán, không thể tồn tại ý thức, đạo đức hay trách nhiệm về hậu quả trong đời sống thật của một con người.
Khi con người nhân cách hóa AI, rủi ro đầu tiên là đánh mất khoảng cách cần thiết. Một khi đã xem AI là bạn, người ta rất dễ đặt niềm tin vượt quá mức phù hợp mà có xu hướng tìm sự xác nhận từ nó, để nó chen vào những vùng sâu nhất của tâm lý.
Rủi ro thứ hai chính là sự lệ thuộc. Từ chỗ hỏi để biết, nhờ giúp việc, người dùng có thể dần dần chuyển sang hỏi thay mình những chuyện lẽ ra cần được suy nghĩ bằng chính trải nghiệm và năng lực trưởng thành của bản thân.
Và rủi ro thứ ba, theo Bung, là một thế hệ lớn lên mà không xây được nền tảng hiểu biết riêng, vì quen dựa vào câu trả lời có sẵn.
Điều anh lo nhất không phải là AI trả lời sai một câu hỏi, mà là người dùng không còn thói quen tự phản tư: thông tin này từ đâu ra, nguồn có đáng tin không, điều này có thật sự hợp lý không. Khi nền tảng kiểm chứng yếu đi, con người sẽ rất dễ bị cuốn vào sự trơn tru của ngôn ngữ mà quên mất phải truy xét bản chất phía sau.
Công thức đúng để làm việc với AI hiệu quả
Trong suốt cuộc trò chuyện, công thức làm việc với AI hiệu quả nhất mà Bung Trần đưa ra chính là: Human - AI - Human. Mọi việc nên bắt đầu từ con người và quay lại với con người.
Nghĩa là trước khi mở AI lên, bản thân mình phải tự dành một phần suy nghĩ cho vấn đề đó. Mình cần biết mình đang băn khoăn điều gì, đang thiếu thông tin ở đâu, đang cần phản biện góc nào, hoặc đang muốn hoàn thiện điều gì. Nếu con người bỏ qua bước đầu tiên này và lập tức quăng toàn bộ câu chuyện cho AI, thì rất dễ rơi vào trạng thái để máy suy nghĩ hộ mình ngay từ đầu.
Bước tiếp theo mới đến vai trò của AI. Ở giai đoạn này, AI có thể trở thành một công cụ hỗ trợ rất mạnh. Nó có thể đào thêm thông tin, gợi ý thêm góc nhìn, đóng vai người phản biện, đối thủ, hoài nghi hoặc một người chỉ thấy rủi ro để buộc mình nhìn rộng hơn. Bung cho rằng AI đặc biệt hữu ích ở chỗ nó có thể giúp con người lộ ra những điểm mù mà vì cảm xúc, thiên kiến hay thói quen tư duy, mình thường không tự nhận ra.
Nhưng công thức không dừng ở đó. Sau AI, mọi thứ phải quay lại với Human một lần nữa. Tức là kết quả cuối cùng không thể được tiếp nhận toàn bộ chỉ vì nó nghe có vẻ hợp lý. Con người phải là người lọc lại, chọn lại, kiểm tra lại, cảm nhận lại, quyết định lại. Và tất nhiên, cũng chính con người là bên chịu trách nhiệm nếu có điều gì sai sót hoặc hệ quả nào phát sinh.
Công thức này nghe tưởng như hiển nhiên, nhưng thật ra lại là điều rất nhiều người đang bỏ qua: Họ đi thẳng từ “không nghĩ gì” sang “AI làm giúp” và dừng luôn ở đó. Đó là cách sử dụng nguy hiểm nhất, bởi nó làm mòn đi năng lực phán đoán vốn là cốt lõi để con người làm chủ đời mình.
Cảnh báo về Overreliance - Khi con người quá phụ thuộc vào AI
Mối quan hệ giữa AI và con người giống như Doraemon và Nobita ở chỗ: nếu dùng sai cách, nó rất dễ tạo ra overreliance - sự phụ thuộc quá mức. Hôm nay mình nhờ nó sửa hộ vài lỗi nhỏ, ngày mai mình nhờ nó viết hộ vài đoạn. Về sau, mình có thể quen với việc không cần tự nghĩ từ đầu nữa. Cái nguy nằm ở chỗ sự tiện lợi luôn rất dễ gây nghiện, và con người thường chỉ nhận ra mình đã mất một phần kỹ năng khi buộc phải làm lại bằng tay.
Cảm giác chững lại ấy chính là dấu hiệu rất rõ của việc con người bị phụ thuộc dần vào công cụ. Kỹ năng không biến mất ngay lập tức, mà nó mòn đi từng chút một. Ban đầu chỉ là quên đi một từ khó, sau đó có thể là khả năng nhớ chính tả và dần dần là sự chủ động trong diễn đạt lẫn suy nghĩ.
Tuy vậy, anh không dùng nỗi lo này để kêu gọi chống AI hay quay lưng với công nghệ. Điều anh muốn nhấn mạnh là phải giữ được nhịp làm việc đúng: bản thân vẫn phải chủ động suy nghĩ trước rồi mới để AI hỗ trợ.
Chừng nào con người còn giữ được vai trò đó, chừng ấy AI vẫn là đòn bẩy. Khi con người đánh mất vai trò ấy, AI mới thật sự trở thành chiếc nạng khiến mình yếu đi.
Mối đe dọa của AI đối với người làm trong lĩnh vực sáng tạo
Không phủ nhận AI đang tạo ra sức ép lớn đối với những người làm sáng tạo. Nhưng anh cũng không tin AI có thể thay thế phần sâu nhất của văn chương, nghệ thuật hay âm nhạc.
Về bản chất, AI là một “máy trộn dữ liệu”. Nó lấy vô số thứ đã có trong thế giới, trộn lại theo các mẫu xác suất, rồi trả về một kết quả nghe hợp lý, mượt mà, đôi khi rất đẹp. Nhưng kết quả đó, xét cho cùng, vẫn là một dạng trung bình cộng. Nó không phải đỉnh cao, không phải thứ bật lên từ một trải nghiệm sống độc nhất, một nhãn quan riêng biệt hay một nỗi ám ảnh cá nhân sâu đến mức trở thành giọng nói không lẫn với ai.
Với Bung, văn chương và nghệ thuật như một thứ gì đó gần với khái niệm “ơn gọi”. Những nghệ sĩ đôi khi giống như người đón nhận tín hiệu từ thế giới, từ đời sống, từ vũ trụ hay từ phần sâu trong chính mình, rồi chuyển hóa nó thành lời, thành nhạc, thành tác phẩm. Ở tầng đó sâu, AI chưa thể bước vào bởi vì nó không có trải nghiệm làm người.
Trí tuệ nhân tạo không biết thế nào là nổi da gà khi đọc một câu chữ, không biết thế nào là nghẹn lại vì một ký ức, không biết thế nào là thương ai đó đến mức phải viết ra một điều mà chính mình cũng không hiểu hết.
Nhưng AI sẽ buộc con người phải phát triển nhanh hơn. Nó tạo áp lực để người viết không thể mãi an toàn trong lối đi cũ nếu chỉ lặp lại những mô thức quen thuộc, những cách dùng chữ cũ, những kiểu kể chuyện dễ đoán, AI hoàn toàn có thể tạo ra phiên bản “na ná” ở mức tròn trịa và điều đó có nghĩa là người sáng tạo sẽ phải mới hơn mỗi ngày.
Kỹ năng quan trọng nhất trong thời đại AI theo góc nhìn của Bung Trần
Bung nhắc đến hai nhóm kỹ năng luôn nằm ở vị trí rất cao trong nhiều báo cáo gần đây: khả năng sử dụng AI và kỹ năng giao tiếp - truyền đạt. Với anh, điều thú vị là càng ở thời đại công nghệ, kỹ năng giao tiếp lại càng bật lên như một thứ không thể bị thay thế.
Kỹ năng giao tiếp ở đây không chỉ đơn giản là nói cho người khác hiểu. Nó còn là nói sao để người khác cảm, để thông tin không chỉ đi qua đầu mà còn đi tới được cảm xúc, sự tin tưởng và hành động. Xa hơn nữa, giao tiếp trong thời đại AI còn là khả năng nói sao để chính AI hiểu đúng điều mình muốn. Tức là ngôn ngữ, tư duy và cấu trúc biểu đạt không những không mất giá, mà còn trở thành chiếc chìa khóa để mở được năng lực của công nghệ.
Bên trong giao tiếp, Bung đặc biệt nhấn mạnh đến sự thấu cảm - yếu tố mà nếu thiếu đi, giao tiếp chỉ còn là truyền tin. Còn để thật sự kết nối, hiểu được người khác đang lo lắng điều gì, cần thêm điều gì, gặp khó khăn ở đâu thì đó là câu chuyện của sự thấu cảm. Trong một thế giới nơi máy móc ngày càng hiệu quả, sự thấu cảm lại càng trở thành lợi thế cạnh tranh bất bình đẳng của con người.
Và để con người không bị nỗi sợ thay thế bởi AI nuốt chửng, cần ghi nhớ và chủ động trang bị trong tư duy bốn chữ C bất hủ của thế kỷ 21:
- Communication: Giao tiếp, như đã nói, chính là năng lực khiến thế giới không chỉ vận hành mà còn có thể chạm được vào nhau.
- Critical thinking: Tư duy phản biện giúp mình không nuốt trọn mọi kết quả mà AI đưa ra.
- Collaboration: Hợp tác đòi hỏi sự tinh tế trong quan hệ giữa người với người.
- Creativity: Sáng tạo đòi hỏi những cú bật khỏi công thức, khỏi dữ liệu sẵn có
Điều đáng nói là cả bốn yếu tố đều là những thứ AI có thể hỗ trợ rất tốt nhưng chưa thể thay con người sống trọn vẹn bên trong nó.
Làm sao để đối diện với nỗi sợ "bị AI thay thế"?
Thay vì dao động giữa tin tưởng cực đoan hay lo âu vô hình, thái độ đúng đắn nhất là đặt AI vào đúng vị thế của một công cụ bổ trợ tối thượng. Trong bối cảnh hiện tại, khước từ AI là một sự chậm chân đáng tiếc, nhưng sử dụng nó mà thiếu định hướng lại là một rủi ro lớn hơn. Mục tiêu cuối cùng không phải là chạy đua cùng máy móc, mà là tích hợp chúng để tối ưu hóa năng lực con người.
Từ khóa cốt lõi mà Bung Trần nhấn mạnh là sự "làm chủ". Làm chủ không phải là thần thánh hóa hay phó mặc quyền hành, mà là sự tỉnh táo để thấu hiểu giới hạn: biết nơi AI làm tốt nhất, nhận ra chỗ nó khiếm khuyết và luôn giữ lại quyền quyết định cuối cùng. Đó là trạng thái chủ động tận dụng sức mạnh công nghệ mà không biến mình thành "con tin" của những dòng thuật toán.
Suy cho cùng, AI có thể xử lý vạn việc nhưng tuyệt đối không thể "sống" thay bất kỳ ai. Nó không có khả năng thấu cảm, không biết ưu tư và càng không thể chịu trách nhiệm cho những lựa chọn mang tính bản lề của cuộc đời. Khi công nghệ càng tiến hóa, thước đo giá trị lại quay về bản lĩnh của người cầm lái: chính phẩm chất và trách nhiệm cá nhân mới là thứ quyết định chúng ta sẽ đi về đâu trong tương lai.
Điều Bung nhắc đi nhắc lại trong cuộc trò chuyện này, suy cho cùng, không phải là hãy tin AI hay sợ AI, mà là hãy đặt nó vào đúng chỗ. Anh xem AI như một công cụ rất mạnh, một công cụ đáng để học và rất nên học. Thậm chí anh còn cho rằng ở thời điểm này, không dùng AI mới là một sự chậm lại đáng tiếc nhưng dùng thế nào mới là câu hỏi quan trọng hơn tất cả.
Nếu phải gói gọn thái độ đúng với AI, từ mà Bung chọn chính là “làm chủ”. Làm chủ ở đây nghĩa là hiểu nó là gì, hiểu nó mạnh ở đâu, hiểu nó yếu ở đâu, biết lúc nào nên tận dụng, lúc nào cần dừng lại, và quan trọng nhất là không quên rằng người quyết định cuối cùng luôn phải là mình.
Bởi theo anh, AI có thể làm thay rất nhiều việc, nhưng nó không sống thay mình được. Nó không thể trả lời câu hỏi vì sao mình chọn con đường này mà không phải con đường kia. Nó không thể yêu thương, day dứt, ưu tiên, hy sinh hay chịu trách nhiệm như con người. Nó không thể sống một cuộc đời thay ai. Và vì vậy, càng trong thời đại AI, con người càng phải tự chịu trách nhiệm nhiều hơn cho lựa chọn của chính mình.
Có lẽ cũng chính vì thế mà dù nói rất nhiều về công nghệ, điều đọng lại mạnh nhất từ Bung lại không phải là tương lai của máy, mà là phẩm chất của con người. Rằng sau tất cả những làn sóng thay đổi, thứ quyết định chúng ta đi về đâu vẫn không phải công cụ, mà là bản lĩnh cầm lái của chính mỗi người.
