Bệnh tự miễn có thể bắt nguồn từ đâu?
Một số gene từng giúp tổ tiên sống sót qua dịch bệnh có thể lại góp phần làm tăng nguy cơ bệnh tự miễn ngày nay.
Bệnh tự miễn xảy ra khi hệ miễn dịch nhận nhầm mô và cơ quan của cơ thể là mục tiêu cần tấn công. Nhóm bệnh này gồm nhiều tình trạng như đa xơ cứng, viêm khớp dạng thấp, đái tháo đường type 1, lupus, bệnh Crohn hay vảy nến.
Nguyên nhân chính xác vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy cả môi trường sống lẫn yếu tố di truyền đều có thể là một phần của câu chuyện.
Một giả thuyết đáng chú ý cho rằng một số đặc điểm di truyền giúp hệ miễn dịch phản ứng mạnh với mầm bệnh có thể mang lại lợi thế sống còn. Nhưng khi áp lực từ mầm bệnh giảm đi, hệ miễn dịch hoạt động quá mức và góp phần làm tăng nguy cơ bệnh tự miễn.
Cuộc sống nông nghiệp và chăn nuôi đã thay đổi áp lực lên hệ miễn dịch
Khoảng vài nghìn năm trước, cách con người sinh sống bắt đầu thay đổi rõ rệt. Thay vì chủ yếu săn bắt, hái lượm và thường xuyên di chuyển, nhiều cộng đồng chuyển sang làm nông, sống định cư hoặc chăn nuôi gia súc như bò, cừu và dê.
Sự thay đổi này cũng làm môi trường tiếp xúc với mầm bệnh khác đi. Khi nhiều người cùng sinh sống trong một khu vực và thường xuyên tiếp xúc gần với động vật, virus, vi khuẩn và ký sinh trùng có nhiều cơ hội lây lan hơn. Một số mầm bệnh từ động vật cũng có thể truyền sang người.
Trong hoàn cảnh đó, những người mang các biến thể gene giúp cơ thể chống nhiễm trùng hiệu quả hơn có thể có cơ hội sống sót cao hơn. Qua nhiều thế hệ, các biến thể này dần trở nên phổ biến hơn trong quần thể.
Một số nghiên cứu phân tích DNA của người cổ đại cho thấy hiện tượng này từng diễn ra mạnh trong thời kỳ đồ đồng, khoảng 5.000 năm trước. Điều đáng chú ý là một số biến thể gene từng giúp con người chống lại bệnh truyền nhiễm khi ấy lại có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tự miễn cao hơn ngày nay.
Môi trường sống ngày nay đã khác rất nhiều so với thời tổ tiên. Điều kiện vệ sinh tốt hơn, cùng với kháng sinh, sát khuẩn và nhiều biện pháp phòng ngừa, giúp con người kiểm soát hiệu quả hơn nhiều bệnh nhiễm trùng.
Nói cách khác, đặc điểm từng là lợi thế khi con người phải thường xuyên đối mặt với nhiễm trùng có thể trở thành bất lợi khi môi trường sống đã thay đổi.
Có thể bạn quan tâm bài viết:
.png)
Từ dịch bệnh trong quá khứ đến nguy cơ bệnh tự miễn hiện nay
Một số nghiên cứu về DNA của người cổ đại cho thấy những đợt dịch bệnh và thay đổi lối sống trong quá khứ có thể đã tác động đến cách các gene liên quan đến miễn dịch được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Hai ví dụ đáng chú ý liên quan đến bệnh đa xơ cứng và bệnh Crohn.
DNA của người cổ đại gợi ý mối liên hệ với bệnh đa xơ cứng
Một nhóm nghiên cứu tại Đại học Oxford cùng các cộng sự đã phân tích DNA của người cổ đại và phát hiện một số biến thể gene trở nên phổ biến nhanh chóng trong các quần thể châu Âu từ khoảng 5.000 năm trước.
Ngày nay, nhiều biến thể trong số đó lại có liên quan đến nguy cơ mắc đa xơ cứng cao hơn.
Các biến thể này bắt đầu phổ biến hơn vào thời điểm những nhóm người chăn nuôi từ thảo nguyên Á - Âu di cư vào châu Âu. Chúng được cho là từng giúp con người chống lại một số virus, vi khuẩn và ký sinh trùng tốt hơn.
Khi dân số tăng lên, con người sống tập trung hơn và bệnh truyền nhiễm có nhiều cơ hội lây lan, một hệ miễn dịch phản ứng mạnh với mầm bệnh có thể từng mang lại lợi thế sống sót.
Tuy nhiên, trong môi trường hiện đại, khi nhiều bệnh truyền nhiễm đã được kiểm soát tốt hơn, một số đặc điểm miễn dịch từng có lợi lại có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tự miễn.
Đại dịch Cái Chết Đen cũng có thể ảnh hưởng đến các thế hệ sau
Một nghiên cứu khác tìm hiểu ảnh hưởng của đại dịch Cái Chết Đen xảy ra vào thế kỷ 14.
Đại dịch do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra đã khiến khoảng 30 - 50% dân số tại nhiều khu vực ở châu Âu, Trung Đông và Bắc Phi tử vong trong giai đoạn 1346 - 1353.
Các nhà nghiên cứu phân tích DNA từ những người sống vào thời điểm trước, trong và sau đại dịch tại Anh và Đan Mạch. Ban đầu, họ phát hiện một số biến thể gene liên quan đến miễn dịch xuất hiện nhiều hơn trong các mẫu có niên đại sau đại dịch.
Điều này gợi ý rằng những người mang các biến thể đó có thể có lợi thế sống sót trước dịch hạch.
Sau khi phương pháp thống kê của nghiên cứu gây tranh luận, nhóm tác giả thu hẹp kết luận và tập trung vào một biến thể gene cụ thể.
Điều đáng chú ý là biến thể từng có thể giúp con người chống lại dịch hạch này ngày nay lại được biết đến là có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh Crohn cao hơn.
Tóm lại
Những biến thể gene từng giúp tổ tiên chống lại bệnh truyền nhiễm có thể không còn mang lại lợi thế tương tự trong môi trường hiện đại. Ở một số người, phản ứng miễn dịch mạnh quá mức có thể góp phần làm tăng nguy cơ hệ miễn dịch tấn công chính cơ thể.
Dù vậy, bệnh tự miễn không chỉ được quyết định bởi di truyền mà còn liên quan đến nhiều yếu tố môi trường và lối sống. Những nghiên cứu về DNA của người cổ đại vì thế mở ra thêm một góc nhìn: một phần nguy cơ bệnh tự miễn ngày nay có thể là dấu vết của những thích nghi từng giúp con người sống sót trong quá khứ.
(Nguồn: The New York Times, Nature 2024, Nature 2022, Science)
*Nội dung bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin sức khỏe hữu ích, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu bạn có vấn đề về sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
