Vo gạo bao nhiêu lần là đủ để vừa sạch vừa không mất chất?

Cơm trắng là món gần như không thể thiếu trong bữa ăn hằng ngày của nhiều gia đình Việt. Vì quá quen thuộc, các bước như chọn gạo, vo gạo, nấu cơm hay bảo quản cơm thừa đôi khi được làm theo thói quen mà ít được chú ý.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Nhan Tông Hải, Giám đốc Khoa Độc chất học Lâm sàng, Bệnh viện Trường Canh Lâm Khẩu, Đài Loan, cây lúa trong quá trình sinh trưởng có thể hấp thụ một số kim loại nặng như cadimi và asen từ đất hoặc nguồn nước tưới bị ô nhiễm. Đây là những chất không thể nhận biết bằng mắt thường, mùi vị hay màu sắc của hạt gạo.

Vì vậy, nguy cơ từ gạo nhiễm kim loại nặng không nằm ở một bữa ăn đơn lẻ, mà ở khả năng phơi nhiễm lặp lại trong thời gian dài. Điều này càng đáng chú ý với những gia đình ăn cơm mỗi ngày và tiêu thụ lượng gạo lớn trong nhiều năm.

Kim loại nặng trong gạo và nguy cơ tích lũy lâu dài

Kim loại nặng trong gạo có thể bắt nguồn từ nhiều yếu tố, từ đặc điểm địa chất tự nhiên đến hoạt động công nghiệp, khai thác mỏ hoặc nguồn nước thải chưa được xử lý đạt chuẩn.

Khi đất nông nghiệp và nguồn nước tưới bị ô nhiễm, cây lúa trong quá trình sinh trưởng có thể hấp thụ các kim loại nặng như cadimi và asen, sau đó tích lũy vào hạt gạo.

Mức độ tích lũy không giống nhau ở mọi loại gạo, mà phụ thuộc vào vùng trồng, nguồn nước, giống lúa và phương thức canh tác. Một số khu vực có thể có hàm lượng asen trong đất hoặc nước cao hơn bình thường do yếu tố tự nhiên.

Trong khi đó, ở những vùng chịu ảnh hưởng bởi nước thải công nghiệp hoặc hoạt động khai thác, nguy cơ ô nhiễm cadimi cũng cần được chú ý.

Theo bác sĩ Nhan Tông Hải, Giám đốc Khoa Độc chất học Lâm sàng, Bệnh viện Trường Canh Lâm Khẩu, Đài Loan, cadimi là kim loại có khả năng tích lũy cao trong cơ thể.

Khi ăn phải gạo có chứa cadimi, một phần nhỏ lượng kim loại này có thể được hấp thụ, phần lớn được đào thải ra ngoài, nhưng phần còn lại có thể tích lũy dần trong xương và thận.

Điểm đáng lưu ý là cadimi có chu kỳ bán rã rất dài trong cơ thể người, có thể kéo dài từ 20 đến 30 năm. Vì vậy, dù lượng tiếp xúc mỗi lần không lớn, việc phơi nhiễm đều đặn qua nhiều năm vẫn có thể trở thành vấn đề sức khỏe đáng quan tâm.

Khi tích lũy trong xương, cadimi có thể ảnh hưởng đến độ chắc khỏe của xương, làm tăng nguy cơ giòn xương, gãy xương. Khi tích lũy ở thận, chất này có thể gây tổn thương chức năng lọc và làm tăng nguy cơ suy thận.

Với asen vô cơ, đây là chất được xếp vào nhóm có đủ bằng chứng gây ung thư ở người. Bác sĩ Nhan Tông Hải dẫn lại trường hợp vùng duyên hải Tây Nam Đài Loan từng ghi nhận bệnh "chân đen", một dạng tổn thương mạch máu ngoại vi, liên quan đến việc người dân sử dụng nước giếng khoan nhiễm asen vô cơ trong thời gian dài.

Phơi nhiễm asen kéo dài cũng được ghi nhận có liên quan đến tổn thương gan, thận, da và một số loại ung thư như ung thư bàng quang, ung thư gan, ung thư phổi, ung thư da.

Dù vậy, không nên hiểu rằng ăn cơm là nguy hiểm. Rủi ro thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng nguồn gạo, lượng gạo tiêu thụ, thời gian phơi nhiễm và tình trạng sức khỏe của từng người. Điều quan trọng là không hoang mang, nhưng cũng không chủ quan trong các bước chọn mua, vo gạo và bảo quản.

Nên vo gạo bao nhiêu lần?

Theo bác sĩ Nhan Tông Hải, trước khi nấu, nên vo gạo khoảng 2 - 3 lần. Cách làm này giúp rửa trôi một phần bụi bẩn, tạp chất và chất ô nhiễm bám trên bề mặt hạt gạo.

Tuy nhiên, không nên vo gạo quá kỹ hoặc chà xát quá mạnh, vì có thể làm mất một phần vitamin nhóm B và khoáng chất tự nhiên trong gạo. Vo gạo đúng cách là rửa nhẹ tay, thay nước vài lần cho đến khi nước bớt đục, sau đó đem nấu.

Không nên vo gạo trực tiếp trong nồi cơm điện

Một thói quen phổ biến khác cần thay đổi là vo gạo trực tiếp trong lòng nồi cơm điện. Với các loại nồi có lớp chống dính, việc chà xát hạt gạo nhiều lần vào lòng nồi có thể làm bề mặt bị trầy xước theo thời gian. Khi lớp phủ bị bong tróc, nguy cơ tiếp xúc với các chất từ lớp phủ cũng tăng lên.

Cách an toàn hơn là vo gạo trong tô, thau hoặc rổ riêng, sau đó mới cho gạo vào nồi cơm điện để nấu. Đây là thay đổi nhỏ nhưng giúp bảo vệ cả chất lượng bữa ăn lẫn độ bền của nồi.

Vo gạo không thể thay thế việc chọn nguồn gạo an toàn

Vo gạo có thể giúp giảm một phần chất ô nhiễm trên bề mặt hạt, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn kim loại nặng nếu các chất này đã nằm bên trong cấu trúc hạt gạo. Vì vậy, bước quan trọng hơn vẫn là chọn gạo có nguồn gốc rõ ràng.

Người tiêu dùng nên ưu tiên các thương hiệu uy tín, có thông tin minh bạch về vùng trồng, quy trình sản xuất và kiểm định an toàn thực phẩm nếu có. Không nên chỉ dựa vào hình thức hạt gạo, vì kim loại nặng không làm gạo đổi màu, đổi mùi hay có dấu hiệu dễ nhận biết.

Với gạo hữu cơ, bác sĩ Nhan Tông Hải cũng lưu ý rằng chứng nhận hữu cơ chủ yếu phản ánh quy trình canh tác không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp hoặc phân bón hóa học theo tiêu chuẩn nhất định.

Điều này không đồng nghĩa với việc gạo hoàn toàn không có nguy cơ nhiễm kim loại nặng, nhất là khi đất trồng hoặc nguồn nước tưới đã bị ô nhiễm từ trước.

Nói cách khác, gạo hữu cơ vẫn là một lựa chọn đáng cân nhắc, nhưng người tiêu dùng không nên mặc định rằng sản phẩm này hoàn toàn không có nguy cơ nhiễm kim loại nặng.

Bảo quản gạo đúng cách để tránh nấm mốc và độc tố

Ngoài kim loại nặng, gạo bảo quản sai cách cũng có thể gây nguy cơ khác cho sức khỏe. Khi để lâu trong môi trường ẩm, gạo có thể bị nấm mốc và phát sinh aflatoxin, một độc tố vi nấm có liên quan đến nguy cơ ung thư gan.

Để hạn chế rủi ro này, gia đình nên mua gạo với lượng vừa đủ dùng, ưu tiên các gói nhỏ hoặc bao bì hút chân không nếu có điều kiện. Sau khi mở bao, nên cho gạo vào hộp kín, đặt ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm và tránh côn trùng.

Theo khuyến nghị từ bác sĩ Nhan Tông Hải, có thể bảo quản gạo trong ngăn mát hoặc ngăn đá tủ lạnh sau khi mở bao bì để hạn chế ẩm mốc, nhất là trong điều kiện thời tiết nóng ẩm hoặc khi gia đình không dùng hết gạo trong thời gian ngắn.

Cơm sau khi nấu chín cũng nên được ăn hết trong ngày. Nếu còn dư, nên để cơm nguội bớt rồi cho vào hộp kín và bảo quản lạnh sớm. Việc để cơm ở nhiệt độ phòng quá lâu có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn Bacillus cereus phát triển, làm tăng nguy cơ ngộ độc thực phẩm.

Bữa cơm an toàn bắt đầu từ những thói quen nhỏ

Với phần lớn gia đình, điều quan trọng là duy trì thói quen chọn gạo cẩn thận, vo gạo đúng cách, không vo trong nồi cơm điện và bảo quản gạo, cơm thừa an toàn.

Bên cạnh đó, có thể đa dạng hóa nguồn tinh bột trong khẩu phần bằng khoai lang, khoai tây, ngô, yến mạch hoặc các loại ngũ cốc khác phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng. Cách này giúp bữa ăn phong phú hơn, đồng thời giảm phụ thuộc vào một nguồn lương thực duy nhất.

Bát cơm vẫn là phần thân thuộc của bữa ăn gia đình. Khi hiểu đúng về nguy cơ và điều chỉnh những thói quen nhỏ trong căn bếp, mỗi người có thể chủ động bảo vệ sức khỏe mà không cần rơi vào tâm lý hoang mang.