TỪ ĐIỂN 247

Airpocalypse: Ô nhiễm không khí đe dọa đến sức khỏe tinh thần ra sao?

Anh Thư • 04/12/2025 12:03

Ô nhiễm không khí không chỉ gây hại đến sức khỏe thể chất mà còn đặt sức khỏe tinh thần trước nhiều rủi ro.

Trong những ngày đầu tháng 12 vừa qua, Hà Nội vừa trải qua thời gian cao điểm của "mùa ô nhiễm không khí" tại Hà Nội. Theo dữ liệu từ IQAir, Hà Nội được xếp vào top 10 thành phố ô nhiễm nhất thế giới với chỉ số AQI ở mức đỏ.

Người dân Hà Nội có thể cảm nhận rõ sự cay mắt, khô cổ hay khó chịu khi di chuyển giữa "làn sóng bụi mịn". Bối cảnh này khiến nhiều người liên tưởng đến khái niệm Airpocalypse, thuật ngữ dùng để mô tả những giai đoạn ô nhiễm nặng đến mức có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và đời sống thường ngày.

Airpocalypse là gì?

Airpocalypse là cách ghép giữa hai từ air và apocalypse, được truyền thông quốc tế sử dụng để mô tả những đợt ô nhiễm không khí đạt mức nghiêm trọng đến mức đời sống đô thị bị xáo trộn.

Thuật ngữ này thường xuất hiện khi bầu trời chuyển màu xám đặc, tầm nhìn giảm và các chỉ số ô nhiễm vượt xa ngưỡng an toàn theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới.

Khái niệm airpocalypse được nhắc đến nhiều từ những năm 2013 khi Bắc Kinh trải qua giai đoạn ô nhiễm nặng với nồng độ PM2.5 vượt chuẩn.

Trong thời điểm đó, truyền thông quốc tế đã dùng từ này để mô tả tình trạng ô nhiễm đến mức gây ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe cộng đồng, hoạt động giao thông và sinh hoạt hằng ngày. Từ đó, airpocalypse trở thành thuật ngữ quen thuộc khi các thành phố lớn trải qua tình trạng ô nhiễm vượt chuẩn.

Ô nhiễm không khí là mối nguy kép lên sức khỏe thể chất và tinh thần

Khi nhắc đến ô nhiễm không khí, đa số mọi người nghĩ ngay đến tác động lên phổi và hệ hô hấp. Thế nhưng, ô nhiễm không khí còn gây hệ lụy đến sức khỏe tinh thần, một vấn đề mà nhiều người thường không biết đến hoặc bỏ qua.

Ô nhiễm không khí là mối đe dọa vô hình với sức khỏe tinh thần

Tiến sĩ Gordon Ingram, chuyên gia tâm lý học và giảng viên cấp cao tại Đại học RMIT, nhận định rằng ngày càng xuất hiện nhiều bằng chứng cho thấy ô nhiễm không khí là mối đe dọa vô hình đối với não bộ và tâm trí.

Hà Nội nhiều ngày qua ghi nhận mức độ ô nhiễm không khí tăng cao, với chỉ số AQI liên tục nằm trong nhóm kém và xấu theo dữ liệu thời gian thực của các hệ thống quan trắc. Bầu trời xám đục, tầm nhìn giảm và lớp bụi mịn dày khiến chất lượng không khí suy giảm đáng kể.

Theo các chuyên gia, tác hại của ô nhiễm không khí không chỉ xuất phát từ độc tính hóa học hay nguy cơ viêm nhiễm đường hô hấp mà còn từ khả năng tác động trực tiếp lên tâm lý và hành vi.

Trong giai đoạn thời tiết chuyển lạnh và ít ánh sáng, nhiều người nhận thấy tâm trạng giảm sút. Một số biểu hiện tương tự rối loạn cảm xúc theo mùa (SAD) có thể xuất hiện, bao gồm mệt mỏi, giảm năng lượng và mất hứng khởi.

Một số người cảm nhận rõ sự cáu kỉnh và khó tập trung hơn. Với những người đã có tiền sử lo âu hoặc trầm cảm, mức độ triệu chứng có thể tăng mạnh.

Ngay cả những người chưa từng gặp vấn đề tâm lý cũng có thể trải qua cảm giác bất an hoặc uể oải kéo dài. Những thay đổi này phản ánh mối liên hệ phức tạp giữa điều kiện môi trường, chất lượng không khí và trạng thái cảm xúc.

Lý giải cho hiện tượng này là lĩnh vực tâm lý học môi trường - một ngành nghiên cứu đang phát triển trong khoa học hành vi. Lĩnh vực này xuất phát từ ý tưởng rằng trạng thái tinh thần của con người phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng môi trường sống. Đặc biệt là trong thời đại mà quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng hơn bao giờ hết.

Mối liên hệ giữa ô nhiễm không khí và các vấn đề tâm lý

Với tần suất hít thở hơn 20.000 lần mỗi ngày, bất kỳ sự thay đổi nào trong chất lượng không khí đều có khả năng ảnh hưởng đến hoạt động của não bộ. Các nghiên cứu đã ghi nhận mối liên hệ giữa ô nhiễm không khí và nhiều vấn đề tâm lý như suy giảm nhận thức, “sương mù não”, trầm cảm, lo âu, căng thẳng cảm xúc và rối loạn chú ý ở trẻ em.

Có thể bạn quan tâm bài viết: Nghiên cứu 29 triệu người: Ô nhiễm không khí làm tăng sa sút trí tuệ

Một cơ chế quan trọng được đề cập nhiều trong khoa học là tình trạng viêm tổng quát, một phản ứng tự miễn dịch có thể tác động đến trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA).

Đây là hệ thống điều hòa nội môi quan trọng, chịu trách nhiệm giải phóng hormone cortisol để đối phó với căng thẳng. Khi trục HPA mất cân bằng, cơ thể và não bộ có thể rơi vào trạng thái dễ kiệt sức, giảm khả năng phục hồi và rối loạn cảm xúc.

Bên cạnh ảnh hưởng lên hormone căng thẳng, ô nhiễm không khí còn có khả năng gây tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, nhất là ở người già, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ.

Một số nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa phơi nhiễm ô nhiễm không khí và sự phát triển của các vấn đề chú ý như ADHD, đặc biệt là ở trẻ em và người trẻ.

Các chất ô nhiễm trong không khí có thể kích hoạt phản ứng viêm trong cơ thể, và quá trình này cũng có thể xuất hiện ở não. Đây là lý do một số người có thể trải qua cảm giác “sương mù não” hay giảm sự tập trung trong những giai đoạn ô nhiễm tăng cao.

Dù các nghiên cứu trong lĩnh vực này còn khá mới mẻ, nhưng có thể thấy rằng mối liên hệ giữa chất lượng không khí và sức khỏe tinh thần đang trở nên rõ ràng hơn.

Những việc cần làm để bảo vệ sức khỏe

Với tình trạng ô nhiễm không khí nặng và kéo dài như hiện nay, Hà Nội đang triển khai nhiều biện pháp ứng phó để giảm ảnh hưởng của ô nhiễm kéo dài.

Ngành y tế sẽ chuẩn bị tài liệu hướng dẫn giúp người dân nhận diện thời điểm không khí xấu và đưa ra khuyến cáo hạn chế tiếp xúc ngoài trời, nhất là vào sáng sớm và ban đêm.

Các bệnh viện nội thành cũng được yêu cầu tăng cường năng lực để sẵn sàng tiếp nhận lượng bệnh nhân hô hấp có thể tăng trong những ngày ô nhiễm nghiêm trọng.

Bên cạnh các biện pháp chung, mỗi cá nhân cũng cần chủ động bảo vệ sức khỏe của mình, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi và phụ nữ mang thai.

Luôn đeo khẩu trang khi ra ngoài và ưu tiên những loại có khả năng lọc bụi mịn để giảm phơi nhiễm PM2.5 trong quá trình di chuyển. Khẩu trang cần ôm sát gương mặt và được thay định kỳ để duy trì hiệu quả bảo vệ.

Bên cạnh đó, việc theo dõi chỉ số AQI mỗi ngày giúp bạn chủ động điều chỉnh lịch trình di chuyển, ưu tiên các hoạt động trong nhà khi mức ô nhiễm ở ngưỡng “xấu” hoặc “rất xấu”.

Uống đủ nước và bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa từ rau củ quả giúp cơ thể giảm phần nào tác động của stress oxy hóa liên quan đến bụi mịn.

Không gian xanh trong nhà cũng tạo ra tác động tích cực đến cảm giác thư giãn và chất lượng không khí ở mức độ nhất định. Khi điều kiện ngoài trời được cải thiện, dành thời gian ở công viên hoặc khu vực nhiều cây xanh có thể giúp cơ thể và tinh thần phục hồi tốt hơn. Những thói quen này tuy đơn giản nhưng có ý nghĩa lớn trong bối cảnh ô nhiễm diễn biến phức tạp như hiện nay.

Trong không gian sống, một chiếc máy lọc không khí sử dụng màng lọc HEPA (High-Efficiency Particulate Air) có thể giúp cải thiện chất lượng không khí trong nhà, đặc biệt tại phòng ngủ và phòng làm việc. Đóng cửa sổ vào thời điểm AQI tăng cao cũng góp phần hạn chế bụi xâm nhập, trong khi thói quen vệ sinh và thay màng lọc đúng hướng dẫn giúp duy trì hiệu suất của thiết bị.

Việc bảo vệ sức khỏe không chỉ dừng lại ở việc sử dụng các vật dụng bảo vệ mà còn là sự kết hợp giữa thói quen, kiến thức và sự phối hợp với các khuyến cáo chính thức từ cơ quan quản lý.

Khi được áp dụng đồng bộ, những giải pháp này giúp chính bạn và người thân chủ động hơn trong việc bảo vệ hệ hô hấp và sức khỏe tinh thần trước biến động của môi trường không khí.

Anh Thư