Nghiên cứu gần 15.000 người giải mã quan niệm 'thiên tài đi cùng điên rồ'
"Thiên tài và kẻ điên chỉ cách nhau một sợi dây tơ hồng" là quan niệm đã tồn tại hàng nghìn năm. Nghiên cứu gần 15.000 người song sinh hé lộ câu trả lời bất ngờ.
Triết gia Hy Lạp cổ đại Aristotle từng cho rằng: "Không có trí tuệ vĩ đại nào mà không mang một chút điên rồ."
Quan niệm tồn tại hàng nghìn năm này chưa được khoa học hiện đại chứng minh, nhưng mối liên hệ giữa khả năng sáng tạo và sức khỏe tâm thần vẫn khiến giới nghiên cứu tò mò.
Không ít nghệ sĩ nổi tiếng từng trải qua những vấn đề tâm lý, như Vincent van Gogh với câu chuyện tự cắt tai.
Tuy nhiên, một vài trường hợp nổi tiếng không đủ để đại diện cho tất cả những người làm nghệ thuật. Vậy khoa học thực sự nói gì về mối liên hệ giữa sáng tạo và sức khỏe tâm thần?
Một nghiên cứu do các nhà khoa học tại Viện Max Planck về Mỹ học Thực nghiệm, Viện Karolinska và một số đơn vị khác thực hiện đã tìm hiểu câu hỏi trên. Kết quả được công bố ngày 8/10/2026 trên tạp chí Molecular Psychiatry.
Dữ liệu từ 14.658 người song sinh
Nhóm nghiên cứu phân tích dữ liệu của 14.658 người song sinh sống tại Thụy Điển, được thu thập qua hai đợt khảo sát vào các năm 2012 - 2013 và 2022 - 2023. Trong đó, 6.419 người tham gia cả hai đợt.
Khả năng sáng tạo được đánh giá theo nhiều khía cạnh, gồm thành tựu trong âm nhạc, viết lách, khiêu vũ, sân khấu, nghệ thuật thị giác, khoa học và sáng chế.
Nhóm nghiên cứu cũng xem xét nghề nghiệp, mức độ cởi mở với trải nghiệm mới và tư duy phân kỳ, tức khả năng đưa ra nhiều ý tưởng hoặc lời giải khác nhau cho một vấn đề.
Sức khỏe tâm thần được đánh giá thông qua bảng câu hỏi do người tham gia tự trả lời và các chẩn đoán tâm thần được ghi nhận trong hệ thống y tế Thụy Điển.
Việc nghiên cứu trên các cặp song sinh, đặc biệt là song sinh cùng trứng, giúp nhóm tác giả xem xét vai trò của yếu tố di truyền và môi trường gia đình.
Sáng tạo nghệ thuật và khoa học cho kết quả khác nhau
Nghiên cứu ghi nhận người có mức độ sáng tạo nghệ thuật cao hơn cũng có xu hướng báo cáo nhiều khó khăn về sức khỏe tâm thần hơn.
Các vấn đề được nhắc đến gồm trầm cảm, lo âu và một số trải nghiệm bất thường về suy nghĩ hoặc nhận thức.
Tuy nhiên, mối liên hệ này tương đối nhỏ. Kết quả không có nghĩa người hoạt động nghệ thuật chắc chắn sẽ gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần.
Ở nhóm sáng tạo khoa học, các nhà nghiên cứu không ghi nhận mối liên hệ tương tự. Một số hình thức sáng tạo trong công việc thậm chí còn đi cùng với ít khó khăn tâm lý hơn.
Sự khác biệt này có thể góp phần lý giải vì sao các nghiên cứu trước đây chưa đưa ra kết quả thống nhất. Sáng tạo là một khái niệm gồm nhiều lĩnh vực.
Nếu gộp nghệ thuật, khoa học, nghề nghiệp sáng tạo và tư duy phân kỳ vào cùng một nhóm, đặc điểm riêng của từng hình thức có thể bị bỏ qua.
Mời bạn đọc thêm bài viết sau:
Không thể kết luận sáng tạo nghệ thuật gây ra bệnh tâm thần
Phân tích trên các cặp song sinh gợi ý những yếu tố di truyền chung có thể góp phần tạo nên mối liên hệ giữa sáng tạo nghệ thuật và sức khỏe tâm thần.
Tuy nhiên, phát hiện này không có nghĩa môi trường sống không quan trọng. Nghiên cứu cũng chưa xác định được gene cụ thể hoặc cơ chế đứng sau mối liên hệ.
Đây là nghiên cứu quan sát nên không chứng minh hoạt động nghệ thuật gây trầm cảm, lo âu hoặc các rối loạn tâm thần khác. Kết quả cũng không cho phép kết luận người có vấn đề sức khỏe tâm thần sẽ sáng tạo hơn, hay khó khăn tâm lý là điều kiện cần để hình thành tài năng.
Nghiên cứu chủ yếu cho thấy khái niệm sáng tạo cần được phân chia rõ khi xem xét mối liên hệ với sức khỏe tâm thần. Sáng tạo nghệ thuật, sáng tạo khoa học, nghề nghiệp sáng tạo và khả năng nghĩ ra nhiều ý tưởng không nhất thiết có cùng mối liên hệ với trạng thái tâm lý.
Vì vậy, phát hiện mới không xác nhận quan niệm "thiên tài và kẻ điên chỉ cách nhau một sợi dây tơ hồng". Thay vào đó, kết quả cho thấy một số hình thức sáng tạo nghệ thuật và một số vấn đề sức khỏe tâm thần có thể chia sẻ những yếu tố chung.
Mối liên hệ này tương đối nhỏ, không xuất hiện tương tự ở sáng tạo khoa học và vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu.
(Nguồn: Molecular Psychiatry, Medical Xpress, Popular Mechanics)