Các nhà khoa học lý giải hít thở chậm bằng mũi có thể giúp giảm lo âu như thế nào?

Từ lâu, con người đã nhận thấy hơi thở có thể ảnh hưởng đến cảm xúc. Điều này được thể hiện qua nhiều truyền thống lâu đời, như pranayama (phương pháp kiểm soát hơi thở trong yoga) và các hình thức thiền định.

Trong một nghiên cứu mới trên chuột được công bố trên PNAS, các nhà nghiên cứu đã xác định một mạch thần kinh từ mũi đến não, qua đó đưa ra thêm manh mối về cách hít thở chậm bằng mũi có thể ảnh hưởng đến trạng thái lo âu.

Não bộ điều khiển nhịp thở như thế nào?

Hô hấp thường diễn ra tự động và được điều khiển từ thân não (brainstem). Tuy nhiên, khi chúng ta chủ động thay đổi nhịp thở, não có thể gửi tín hiệu từ vùng vỏ não phía trước xuống thân não để điều chỉnh hơi thở. Nhờ đó, chúng ta có thể chủ động kiểm soát một quá trình vốn thường diễn ra mà không cần suy nghĩ.

Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn chưa hiểu rõ những cơ chế thần kinh cụ thể giúp cả hai kiểu hô hấp này tác động đến lo âu. Đây cũng là điều nghiên cứu mới muốn tìm hiểu, với kỳ vọng mở ra thêm tiềm năng của các bài tập thở như một phương pháp đơn giản, không xâm lấn để hỗ trợ giảm lo âu.

Hít thở bằng mũi có thể tác động đến cảm xúc như thế nào?

Các rối loạn lo âu là một trong những vấn đề sức khỏe tinh thần phổ biến nhất trên thế giới, ảnh hưởng đến khoảng 359 triệu người.

Nghiên cứu cho thấy kiểm soát hơi thở có thể giúp nhiều người điều hòa cảm giác lo âu, dù các nhà khoa học vẫn chưa hiểu hoàn toàn cơ chế phía sau tác dụng này.

Các nghiên cứu trước đây đã cung cấp một số manh mối. Ở chuột, hô hấp có thể ảnh hưởng đến cảm xúc bất kể nhịp thở bắt nguồn từ đâu. Các nhà khoa học từng tác động vào những mạch thần kinh từ não xuống để mô phỏng việc con người chủ động kiểm soát hơi thở, cũng như tác động trực tiếp vào thân não.

Điều này cho thấy ngoài khả năng chủ động kiểm soát hơi thở, còn có thể tồn tại một cơ chế tương tác giữa cơ thể và não diễn ra mà chúng ta không ý thức được, qua đó liên kết hô hấp với cảm xúc.

Đáng chú ý, hít thở chậm bằng mũi dường như giúp làm dịu lo âu hiệu quả hơn so với hít thở chậm bằng miệng. Điều này gợi ý rằng mũi có thể đóng một vai trò đặc biệt trong việc điều hòa cảm xúc.

Nhịp hô hấp qua mũi cũng được chứng minh có khả năng đồng bộ với các dao động hoạt động của não ở cả người và động vật gặm nhấm.

Bên trong khoang mũi có những tế bào đặc biệt gọi là tế bào thần kinh cảm giác khứu giác (olfactory sensory neurons, OSNs). Đây là những tế bào giúp chúng ta nhận biết mùi và truyền tín hiệu lên não. Nhưng các nghiên cứu cho thấy chúng còn có khả năng cảm nhận chuyển động của luồng không khí bên trong mũi.

Hoạt động của các tế bào này tạo ra những thay đổi tương ứng ở hành khứu giác,một cấu trúc thuộc não trước tham gia vào quá trình xử lý mùi và cũng kết nối với hệ viền - mạng lưới các cấu trúc não giúp điều hòa cảm xúc và phản ứng với căng thẳng.

Từ những phát hiện này, các nhà nghiên cứu cho rằng động vật có vú có thể sở hữu một dạng "cơ chế mũi - hệ viền" (nasal-limbic mechanism). Cơ chế này có thể cho phép tần số hô hấp bằng mũi tác động đến hoạt động của các tế bào cảm giác khứu giác. Từ đó, tín hiệu được truyền đến những vùng não liên quan đến lo âu.

Các nhà khoa học phát hiện 'mạch thần kinh từ mũi đến não' như thế nào?

Để kiểm tra giả thuyết này, các nhà nghiên cứu chủ động thay đổi tín hiệu từ mũi của những con chuột đực bằng kỹ thuật quang di truyền học. Đồng thời, họ kiểm soát luồng không khí đi vào mũi bằng những ống nhỏ được đặt trong khoang mũi.

Nhóm nghiên cứu kết hợp nhiều phương pháp, gồm quang di truyền học, hóa di truyền học, điện sinh lý học, đo hoạt động của tế bào thần kinh bằng ánh sáng, các bài kiểm tra hành vi và truy dấu đường truyền thần kinh bằng vi rút để tìm hiểu cơ chế tế bào và mạch thần kinh phía sau mối liên hệ giữa mũi và cảm xúc.

Mạch thần kinh mà họ phát hiện bắt đầu từ các tế bào thần kinh cảm giác khứu giác. Những tế bào này cảm nhận quá trình hít vào bằng mũi và truyền tín hiệu đến các tế bào mitral trong hành khứu giác.

Từ đây, thông tin tiếp tục được truyền đến các tế bào thần kinh trung gian có đường dẫn truyền dài ở vỏ não quanh khứu giác, rồi đến các tế bào thần kinh sử dụng chất dẫn truyền glutamate ở phần sau của hạch hạnh nhân.

Kết quả cho thấy luồng không khí qua mũi có thể ảnh hưởng đến hành vi liên quan đến lo âu tùy theo tần số hô hấp. Nói cách khác, tác động này có thể phụ thuộc vào tốc độ chúng ta hít thở bằng mũi.

Mối liên hệ này cũng hoạt động theo cả hai chiều. Điều đó gợi ý rằng nếu hô hấp nhanh có thể làm tăng cảm giác lo âu, thì hô hấp chậm có thể giúp làm dịu nó.

Khi các nhà nghiên cứu làm giảm hoạt động của một phần mạch thần kinh nối từ hành khứu giác đến vùng vỏ não quanh khứu giác, mối liên hệ giữa tần số tín hiệu cảm giác từ mũi và khả năng điều hòa lo âu cũng biến mất.

Việc kích hoạt hoặc ức chế mạch thần kinh này lần lượt tạo ra những thay đổi theo hướng giảm hoặc tăng hành vi liên quan đến lo âu. Kết quả tương tự cũng được ghi nhận khi các nhà nghiên cứu kích thích các tế bào thần kinh cảm giác khứu giác với tần số thấp hoặc cao.

Có thể bạn quan tâm bài viết:

Túi chống lo âu: Xu hướng đối phó căng thẳng của Gen Z Mỹ

Một niềm tin tưởng như tiêu cực lại có thể giúp người lo âu xã hội bớt áp lực

Hít thở chậm bằng mũi có thể giúp giảm lo âu?

Trong một phần khác của nghiên cứu, các nhà khoa học cho một số con chuột thực hiện chế độ hô hấp chậm bằng mũi có kiểm soát trong hai tuần.

Sau thời gian này, hoạt động của mạch thần kinh liên quan được phục hồi, đồng thời những hành vi liên quan đến lo âu ở chuột cũng giảm xuống.

Những kết quả này gợi ý rằng hô hấp chậm bằng mũi có thể tác động đến các mạch thần kinh liên quan đến cảm xúc, thay vì chỉ đơn giản tạo ra cảm giác thư giãn.

Tuy nhiên, cần thận trọng khi diễn giải kết quả. Nghiên cứu chỉ được thực hiện trên chuột đực, sử dụng các quy trình gây căng thẳng trong phòng thí nghiệm và kiểm soát rất chặt chẽ việc kích thích tế bào thần kinh cũng như luồng không khí qua mũi.

Vì vậy, vẫn cần nhiều nghiên cứu hơn để xác định liệu cơ chế này có thực sự tồn tại và tạo ra tác động tương tự ở con người hay không.

Dù vậy, các nhà nghiên cứu cho rằng nếu những phát hiện này được xác nhận ở người, hô hấp chậm bằng mũi, với tốc độ khoảng một nửa nhịp thở thông thường, có thể trở thành một phương pháp đơn giản và không xâm lấn để hỗ trợ điều trị lo âu trong tương lai.

(Nguồn: Science Alert)

*Nội dung bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin sức khỏe hữu ích, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu bạn có vấn đề về sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Anh Thư