Não bỏng ngô là gì? Nội dung số quấy nhiễu khả năng tập trung của trẻ ra sao?

Không chỉ thế, những việc cần tập trung như làm bài, đọc sách hay trò chuyện cũng ngày càng khó giữ được sự chú ý của trẻ.

Đây có thể là một trong những biểu hiện thường được liên hệ với trạng thái "não bỏng ngô".

Não bỏng ngô là gì?

Thuật ngữ popcorn brain, hay còn gọi là não bỏng ngô được Tiến sĩ David M. Levy tại Đại học Washington sử dụng để mô tả trạng thái con người đã quen với dòng thông tin liên tục từ môi trường số, đến mức khó thích nghi với những hoạt động có nhịp chậm hơn.

Tên gọi này gợi hình ảnh những hạt ngô liên tục nổ trong nồi. Tương tự, khi sử dụng điện thoại hoặc máy tính bảng, não có thể liên tiếp tiếp nhận video mới, thông báo, âm thanh, hình ảnh chuyển động, lượt thích và phần thưởng trong trò chơi.

Ở trẻ, trạng thái này có thể biểu hiện qua việc vừa xem video vừa nhắn tin, liên tục chuyển ứng dụng hoặc chỉ xem một nội dung trong vài giây trước khi vuốt sang nội dung khác.

Sau một thời gian, những hoạt động cần sự kiên trì như đọc sách, làm bài tập, xếp hình hay trò chuyện có thể trở nên kém hấp dẫn.

Vì sao nội dung số dễ giữ chân trẻ và khiến cuộc sống ngoài đời kém hấp dẫn?

Não bộ có một hệ thống phần thưởng giúp con người học hỏi, duy trì động lực và ghi nhớ những trải nghiệm đáng chú ý. Dopamine là một trong các chất dẫn truyền thần kinh tham gia vào quá trình này.

Mỗi khi trẻ gặp điều mới lạ hoặc nhận được một phần thưởng, não có xu hướng ghi nhớ trải nghiệm đó và thúc đẩy hành vi lặp lại. Các nền tảng số khai thác rất tốt cơ chế này thông qua video tự động phát tiếp, nội dung mới xuất hiện sau mỗi lần vuốt, thông báo bất ngờ, lượt thích, bình luận hay phần thưởng trong trò chơi.

Sức hút còn nằm ở chỗ trẻ không biết chính xác điều gì sẽ xuất hiện tiếp theo. Sự khó đoán này dễ khiến trẻ tiếp tục xem với suy nghĩ "thêm một video nữa", nhưng rồi thời gian có thể kéo dài hàng chục phút.

Trong khi đó, đọc sách, tập đàn, vẽ tranh, làm bài tập hay trò chuyện trực tiếp thường không mang lại kết quả tức thì. Trẻ cần kiên nhẫn, luyện tập hoặc chờ đợi mới cảm nhận được niềm vui và thành quả.

Khi dành quá nhiều thời gian trong môi trường có nhịp kích thích nhanh, trẻ có thể dần kỳ vọng mọi hoạt động đều phải mới lạ, thay đổi liên tục và thú vị ngay lập tức.

Vì vậy, trước những việc cần sự kiên trì, trẻ dễ sốt ruột, nhanh bỏ cuộc, chuyển sang nhiệm vụ khác hoặc tìm điện thoại dù không có mục đích rõ ràng.

Điều này không đồng nghĩa dopamine là chất gây hại, sử dụng thiết bị điện tử sẽ dẫn đến nghiện hay trẻ thiếu cố gắng. Khi đã quen với phản hồi nhanh từ nội dung số, trẻ có thể gặp khó khăn hơn với những hoạt động cần chờ đợi, kiên trì và tập trung trong thời gian dài.

Dấu hiệu não bỏng ngô ở trẻ phụ huynh cần lưu ý

"Não bỏng ngô" không phải chẩn đoán y khoa và cũng không có một bộ triệu chứng chính thức. Tuy vậy, phụ huynh có thể lưu ý khi trẻ xuất hiện nhiều thay đổi cùng lúc, kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, chẳng hạn:

• Khó tập trung vào bài tập dù nhiệm vụ không quá khó.
• Liên tục chuyển giữa các ứng dụng hoặc sử dụng nhiều thiết bị cùng lúc.
• Vừa xem video vừa chơi game, nhắn tin hoặc làm việc khác.
• Dễ cáu gắt khi được yêu cầu dừng sử dụng thiết bị điện tử.
• Thường xuyên than chán khi không có thiết bị điện tử.
• Giảm hứng thú với đọc sách, vận động hoặc trò chuyện trực tiếp.
• Cầm điện thoại lên một cách vô thức, dù không có mục đích rõ ràng.
• Nhanh quên nội dung vừa nghe hoặc vừa đọc.
• Thức khuya để xem video, chơi game.
• Dễ bỏ cuộc khi gặp nhiệm vụ cần kiên trì.
• Kết quả học tập, giấc ngủ hoặc quan hệ gia đình bị ảnh hưởng.

Nghiên cứu đăng trên PLOS ONE năm 2021 ở trẻ từ 8 đến 12 tuổi ghi nhận việc thường xuyên sử dụng nhiều phương tiện truyền thông cùng lúc có liên quan đến khó khăn về chú ý, cảm xúc, hành vi, chất lượng giấc ngủ và tính kiên trì.

Phụ huynh có thể đánh giá thói quen sử dụng thiết bị điện tử ở trẻ như thế nào?

Khi đánh giá thói quen sử dụng thiết bị điện tử của trẻ, phụ huynh nên xem xét bốn câu hỏi:

Trẻ thường dùng điện thoại hoặc máy tính bảng vào thời điểm nào?

Việc sử dụng màn hình sát giờ ngủ có thể khiến trẻ khó ngủ và không có đủ thời gian nghỉ ngơi.

Việc sử dụng thiết bị điện tử đang chiếm chỗ của những hoạt động hữu ích ra sao?

Thói quen này đáng lưu ý hơn khi thiết bị dần thay thế giấc ngủ, vận động, học tập, bữa ăn hoặc thời gian trò chuyện trực tiếp với gia đình và bạn bè.

Trẻ có thể chủ động dừng lại hay chuyển sang hoạt động khác không?

Khả năng chấp nhận giới hạn, đặt thiết bị xuống và chuyển sang việc khác mà không xảy ra cáu gắt hoặc xung đột kéo dài cũng là một dấu hiệu quan trọng.

Làm thế nào để giúp trẻ lấy lại khả năng tập trung?

Gia đình không nhất thiết phải cấm hoàn toàn điện thoại, máy tính bảng hay các thiết bị điện tử khác. Điều quan trọng hơn là xây dựng những nguyên tắc rõ ràng, vừa sức và duy trì nhất quán.

Giảm bớt các kích thích không cần thiết

Ba mẹ có thể tắt thông báo của những ứng dụng ít quan trọng, vô hiệu hóa chế độ tự động phát video và hạn chế để nhiều thiết bị hoạt động cùng lúc.

Khi học, trẻ nên đặt điện thoại ngoài tầm nhìn thay vì chỉ úp xuống bàn. Việc vẫn nhìn thấy thiết bị có thể khiến trẻ liên tục nghĩ đến thông báo hoặc nội dung mình đang bỏ lỡ.

Thiết lập những khoảng thời gian và không gian không sử dụng thiết bị

Bữa ăn, phòng ngủ hoặc thời gian trò chuyện gia đình có thể trở thành những khoảng ưu tiên tương tác trực tiếp.

Quy tắc này nên áp dụng cho cả người lớn, bởi trẻ thường học từ cách ba mẹ sử dụng điện thoại nhiều hơn từ những lời nhắc nhở.

Báo trước khi sắp hết thời gian sử dụng

Việc yêu cầu trẻ dừng ngay hoặc lấy thiết bị đột ngột dễ dẫn đến cáu gắt và xung đột. Ba mẹ có thể báo trước 10 phút, sau đó nhắc lại khi còn 5 phút.

Gia đình cũng nên thống nhất một điểm dừng cụ thể, chẳng hạn xem hết video hiện tại, hoàn thành một ván chơi hoặc lưu lại phần việc đang làm.

Luyện khả năng tập trung theo từng bước nhỏ

Không nên kỳ vọng một trẻ đã quen với nội dung ngắn có thể ngay lập tức ngồi đọc sách hoặc làm bài trong thời gian dài. Gia đình có thể bắt đầu bằng 10 - 15 phút tập trung vào một nhiệm vụ, xen kẽ khoảng nghỉ ngắn rồi tăng dần thời lượng.

Mục tiêu không chỉ là giảm thời gian dùng thiết bị mà còn giúp trẻ rèn lại khả năng kiên trì và theo đuổi một hoạt động đến cùng.

Chuẩn bị hoạt động thay thế cụ thể

Lời nhắc đừng xem điện thoại nữa thường khó hiệu quả nếu trẻ không biết mình sẽ làm gì tiếp theo.

Ba mẹ có thể rủ con đi bộ, chơi thể thao, đọc truyện, nấu một món đơn giản, chơi cờ, xếp hình, làm đồ thủ công, chăm cây hoặc tham gia việc nhà phù hợp với độ tuổi.

Hoạt động càng cụ thể và có người đồng hành, trẻ càng dễ rời thiết bị mà không cảm thấy mình chỉ đang bị tước mất niềm vui.

Thanh Trang