Bộ Y tế ban hành hướng dẫn dinh dưỡng cho người bệnh ung thư
Người bệnh ung thư cần được đánh giá nguy cơ suy dinh dưỡng ngay từ khi chẩn đoán, đồng thời có kế hoạch ăn uống và hỗ trợ dinh dưỡng phù hợp trong suốt quá trình điều trị.
Bộ Y tế vừa ban hành "Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị dinh dưỡng cho người bệnh ung thư" theo Quyết định 1768/QĐ-BYT.
Hướng dẫn được xây dựng trong bối cảnh ung thư vẫn là một trong những gánh nặng sức khỏe lớn tại Việt Nam và trên thế giới. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2022, ung thư liên quan đến khoảng 10 triệu ca tử vong.
Số người mắc mới được dự báo còn tăng do già hóa dân số, đô thị hóa và các yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, ăn uống thiếu lành mạnh, ít vận động.
Những tiến bộ trong phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, điều trị đích và miễn dịch đã giúp nhiều người bệnh có thêm cơ hội sống. Tuy nhiên, quá trình điều trị cũng có thể đi kèm các tác dụng phụ như chán ăn, buồn nôn, khó nuốt, rối loạn tiêu hóa hoặc giảm hấp thu.
Khi ăn uống kém trong khi nhu cầu chuyển hóa tăng, người bệnh dễ sụt cân, mất cơ, suy dinh dưỡng hoặc suy mòn.
Suy dinh dưỡng có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị
Theo Bộ Y tế, dinh dưỡng và ung thư có mối liên hệ chặt chẽ. Khối u và các phương pháp điều trị có thể làm tình trạng dinh dưỡng xấu đi.
Ngược lại, khi người bệnh suy dinh dưỡng, cơ thể có thể kém đáp ứng với điều trị, khó dung nạp hóa trị hoặc xạ trị, dễ gặp biến chứng hơn và cần nhiều thời gian hồi phục hơn.
Tỷ lệ suy dinh dưỡng ở người bệnh ung thư có thể lên tới 80%, tùy loại bệnh, giai đoạn và phương pháp điều trị. Nhóm nguy cơ cao thường gặp ở các bệnh ung thư đường tiêu hóa, gan mật tụy và vùng đầu cổ.
Vì vậy, hướng dẫn mới yêu cầu việc sàng lọc nguy cơ dinh dưỡng cần được thực hiện sớm, ngay khi người bệnh được chẩn đoán ung thư.
Việc đánh giá cũng không dừng lại ở lần khám đầu tiên, mà cần tiếp tục trong suốt quá trình điều trị để kịp thời điều chỉnh khi người bệnh sụt cân, ăn kém hoặc thay đổi phác đồ.
Sau bước sàng lọc, những người đã suy dinh dưỡng hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng sẽ được đánh giá kỹ hơn về cân nặng, chỉ số khối cơ thể, mức độ sụt cân, khối lượng cơ, khẩu phần ăn và một số xét nghiệm liên quan.
Đây là cơ sở để nhân viên y tế xây dựng kế hoạch dinh dưỡng riêng cho từng trường hợp.
Người bệnh ung thư không nên ăn kiêng cực đoan
Một trong những điểm đáng chú ý của hướng dẫn là khuyến cáo không áp dụng các chế độ ăn nghèo năng lượng cho người bệnh, trong đó có chế độ ăn keto.
Chế độ keto thường hạn chế mạnh carbohydrate, đồng thời tăng tỷ lệ chất béo và protein. Tuy nhiên, Bộ Y tế cho biết hiện chưa có bằng chứng chứng minh những chế độ ăn như vậy giúp tăng hiệu quả điều trị ung thư.
Với người đang sụt cân, mất cơ hoặc có thể trạng yếu, việc cắt giảm năng lượng quá mức còn có thể làm nguy cơ suy dinh dưỡng nặng hơn.
Trong điều trị ung thư, mục tiêu dinh dưỡng quan trọng là giúp người bệnh duy trì cân nặng phù hợp, hạn chế mất khối cơ, cải thiện thể trạng và tăng khả năng theo đuổi điều trị.
Vì vậy, người bệnh không nên tự ý kiêng đường, bỏ tinh bột, dùng vi chất liều cao hoặc thay đổi chế độ ăn theo các thông tin truyền miệng nếu chưa có tư vấn chuyên môn.
Nhu cầu năng lượng và protein cần được xây dựng cá nhân hóa
Theo hướng dẫn, người bệnh ung thư trưởng thành thường cần khoảng 25 - 30 kcal cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày.
Lượng protein tối thiểu được khuyến nghị là 1,2 g/kg cân nặng/ngày. Với người suy dinh dưỡng nặng hoặc mất nhiều khối cơ, mức protein có thể được nâng lên khoảng 1,5 g/kg/ngày.
Chất béo nên chiếm dưới 30% tổng năng lượng khẩu phần. Người bệnh nên ưu tiên chất béo không bão hòa và hạn chế các nguồn chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa.
Vitamin và khoáng chất được bổ sung theo nhu cầu khuyến nghị thông thường. Việc dùng liều cao chỉ nên thực hiện khi có bằng chứng thiếu hụt cụ thể và theo chỉ định của nhân viên y tế.
Ưu tiên ăn qua đường miệng khi còn có thể
Về phương pháp hỗ trợ, Bộ Y tế khuyến khích ưu tiên dinh dưỡng qua đường miệng nếu người bệnh vẫn còn khả năng ăn uống.
Người bệnh cần được tư vấn bữa ăn đủ năng lượng, đủ protein, vitamin và khoáng chất, đồng thời điều chỉnh theo loại ung thư, giai đoạn điều trị và triệu chứng đang gặp phải.
Khi bữa ăn hằng ngày không đáp ứng đủ nhu cầu, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể cân nhắc sản phẩm bổ sung đường uống.
Nếu người bệnh không thể ăn đủ qua đường miệng, nuôi dưỡng qua ống thông tiêu hóa có thể được xem xét. Dinh dưỡng đường tĩnh mạch chỉ đặt ra khi đường tiêu hóa không hoạt động hoặc không thể sử dụng.
Hướng dẫn cũng lưu ý một số nhóm người bệnh cần chăm sóc dinh dưỡng đặc thù, như ung thư đầu cổ, ung thư đường tiêu hóa, người sau phẫu thuật, người đang hóa trị, xạ trị hoặc chăm sóc giảm nhẹ. Mỗi nhóm có khó khăn riêng nên cách hỗ trợ dinh dưỡng cũng cần được điều chỉnh phù hợp.
Dinh dưỡng cần đồng hành xuyên suốt quá trình điều trị
Bộ Y tế nhấn mạnh chăm sóc dinh dưỡng cần được tích hợp vào điều trị ung thư thay vì chỉ can thiệp khi người bệnh đã suy kiệt.
Việc phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng, hỗ trợ đúng lúc và theo dõi định kỳ có thể giúp giảm biến chứng, cải thiện khả năng dung nạp điều trị và nâng cao chất lượng sống.
Sự phối hợp giữa bác sĩ điều trị, bác sĩ dinh dưỡng, điều dưỡng và người chăm sóc đóng vai trò quan trọng trong quá trình này.
Khi chế độ ăn được thiết kế phù hợp với tình trạng bệnh và được điều chỉnh theo từng giai đoạn, người bệnh có thêm nền tảng thể lực để đi cùng phác đồ điều trị lâu dài hơn.