Tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng từ những manh mối lịch sử
Một số khu vực trong công viên Lê Thị Riêng đã được rào chắn để chuẩn bị cho việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân 1968.
Sáng 22/6, một số khu vực trong công viên Lê Thị Riêng, TP HCM, được dựng rào để phục vụ công tác chuẩn bị đào thăm dò nơi nghi có các rãnh chôn tập thể khoảng 900 liệt sĩ.
Khu vực hạn chế ra vào gồm lối vào nhà truyền thống, cầu Thê Húc và một phần khu vui chơi Thỏ Trắng lân cận. Tại hiện trường, lực lượng bảo vệ được bố trí để hướng dẫn người dân di chuyển theo các lối khác, tránh ảnh hưởng đến quá trình chuẩn bị mặt bằng.
Theo kế hoạch, lực lượng chức năng sẽ đưa thiết bị chuyên dụng vào khu vực khoanh vùng, dựng nhà bạt và hoàn tất các bước chuẩn bị trước khi bắt đầu khai quật từ ngày 30/6.
Công tác đào thăm dò tìm kiếm hài cốt liệt sĩ được thực hiện thận trọng
Thiếu tướng Trần Chí Tâm, Phó chính ủy Quân khu 7, Trưởng ban Chỉ đạo 515 Quân khu 7, cho biết Đội K, đơn vị chuyên trách tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ, sẽ trực tiếp tham gia quá trình khai quật.
Phương án dự kiến là sử dụng máy xúc cỡ nhỏ để bóc lớp đất mặt khoảng một mét. Sau bước này, lực lượng chuyên môn sẽ chuyển sang đào thủ công ở độ sâu khoảng 1,4 đến 1,8 m. Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường, máy móc sẽ được dừng lại để kiểm tra kỹ hơn.
Manh mối đầu tiên đến từ những bức ảnh cũ
Kế hoạch tìm kiếm được triển khai từ cuối tháng 5, sau khi nhóm nghiên cứu của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cung cấp hồ sơ về các rãnh chôn tập thể tại khu nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán trước đây, nay là công viên Lê Thị Riêng.
Theo kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, quá trình lần tìm dấu vết bắt đầu từ khoảng năm 2016 - 2017, khi ông tham gia hỗ trợ xác định vị trí hài cốt liệt sĩ tại sân bay Biên Hòa.
Trong thời gian này, ông tiếp cận một bức ảnh của Getty Images chụp cận cảnh một cậu bé đứng bên rãnh mộ tập thể. Từ bức ảnh ban đầu, ông tiếp tục tìm thấy thêm nhiều tư liệu hình ảnh liên quan đến chiến tranh Việt Nam.
Một số bức ảnh cho thấy cảnh chôn cất tập thể, kèm các dấu hiệu nhận diện như tháp nước, khu cư xá và địa hình xung quanh. Sau nhiều năm đối chiếu với không ảnh lịch sử, khảo sát thực địa và so sánh các chi tiết trong ảnh, ông Thắng xác định khu vực được ghi lại nhiều khả năng thuộc nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán cũ.
Một dữ liệu quan trọng khác là bức ảnh màu do Hãng thông tấn AP chụp ngày 12/2/1968. Thông tin đi kèm bức ảnh cho thấy khu vực này từng có ít nhất ba rãnh mộ tập thể, cùng số lượng người được chôn cất.
Từ các tư liệu thu thập được, ông Thắng lập hồ sơ và chuyển cho cơ quan chức năng để phục vụ việc khoanh vùng, xác minh.
Ký ức nhân chứng nối thêm những khoảng trống lịch sử
Cùng với tư liệu ảnh, lời kể của những người từng chứng kiến sự việc tại khu vực nghĩa địa cũ đã giúp quá trình xác minh có thêm căn cứ.
Ông Võ Huy Thịnh kể rằng vào Tết Mậu Thân 1968, khi mới 12 tuổi và sống ở khu vực ngã ba Ông Tạ, ông từng nhìn thấy nhiều xe cứu thương đưa thi thể vào nghĩa địa Đô Thành.
Theo ký ức của ông, các thi thể được tập kết gần nhà xác, sau đó đưa đến một khu đất thấp, rậm lau sậy và cây leo, phía sau hướng về cư xá Bắc Hải.
Những chi tiết mà ông Thịnh nhớ được, từ vị trí cổng nghĩa địa, trục đường vào nhà xác đến địa hình khu đất và khu vực chôn cất, đã được cung cấp cho cơ quan chức năng để đối chiếu với tư liệu lịch sử và khảo sát hiện trường.
Một nhân chứng khác là ông Phan Văn Mưa, 63 tuổi. Ông cho biết khi công viên Lê Thị Riêng được xây dựng vào năm 1987, trong quá trình đào hồ nước, công nhân từng phát hiện nhiều hài cốt cùng quần áo, dép cao su và băng đạn.
Khi đó, ông là bảo vệ công trường và tham gia thu gom, làm sạch số hài cốt trước khi đưa về chùa An Quốc thờ phụng.
Từ những gì còn nhớ, ông Mưa tiếp tục hỗ trợ cơ quan chức năng xác định các dấu mốc trong khu nghĩa địa cũ, gồm khu mộ đồng chí Lê Thị Riêng, cây me tây lớn, cây thánh giá và những lối đi trước đây.
Nhiều nguồn tư liệu được đối chiếu độc lập
Trước khi đi đến bước đào thăm dò, cơ quan chức năng đã thu thập lời kể nhân chứng, tổ chức hội thảo đối chiếu tài liệu và sử dụng radar thăm dò lòng đất.
Các dữ liệu trong nước, tư liệu nước ngoài, kết quả khảo sát thực địa và ký ức nhân chứng được kiểm tra từ nhiều nguồn để củng cố độ tin cậy.
Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đánh giá quá trình xác minh thông tin về mộ liệt sĩ tập thể tại nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán là nhiệm vụ đặc biệt.
Theo bà, những nguồn tư liệu được giải mật sau gần 60 năm, cùng lời kể của nhân chứng lịch sử và cựu chiến binh, đã tạo thêm cơ sở để thực hiện việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.
Từ quá trình đối chiếu, cơ quan chức năng thống nhất nhận định có đủ căn cứ lịch sử, khoa học và thực tiễn để xác định với độ tin cậy cao khu vực chôn cất tập thể cán bộ, chiến sĩ và đồng bào hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân 1968 tại khu vực nay là công viên Lê Thị Riêng.
Hành trình tri ân cần sự chung tay của cộng đồng
Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP HCM, cho rằng việc tìm kiếm mộ liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị, mà còn là trách nhiệm xuất phát từ tình cảm. Quá trình này có sự tham gia của nhiều lực lượng, từ cơ quan chức năng, nhân chứng, báo chí đến người dân.
Nhiều người từng biết hoặc chứng kiến việc chôn cất tại khu vực công viên Lê Thị Riêng đã cung cấp thông tin quan trọng, giúp cơ quan chức năng có thêm dữ liệu để kiểm chứng. Sự tham gia của người dân cũng góp phần lan tỏa tinh thần tri ân và đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Phó chủ tịch UBND TP HCM Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh dù hy vọng còn rất nhỏ, thậm chí chỉ có thể tìm được một phần hài cốt, các lực lượng vẫn phải nỗ lực bằng trách nhiệm và tình cảm cao nhất.
Việc chuẩn bị khai quật tại công viên Lê Thị Riêng vì vậy không đơn thuần là một hoạt động chuyên môn. Đó còn là hành trình đi tìm câu trả lời cho lịch sử, nối lại ký ức của nhân chứng với dữ liệu khoa học, và thực hiện trách nhiệm tri ân đối với những người đã hy sinh.