Vì sao cả thế giới đổ xô 'săn lùng' thẻ bài Pokémon?
Từ một món đồ chơi gắn với tuổi thơ, những chiếc thẻ bài Pokémon đã trở thành một thứ “biểu tượng giá trị văn hóa” khiến giới sưu tầm, nhà đầu tư và cả tội phạm cùng để mắt.
Trước khi Pokémon trở thành một đế chế toàn cầu, Nhật Bản đã có một nền văn hóa sưu tầm rất mạnh.
Quay về quá khứ, khi văn hóa sưu tầm bắt đầu từ gói snack trẻ em
Năm 1973, công ty thực phẩm Calbee đã bắt đầu tặng kèm thẻ cầu thủ bóng chày trong các gói khoai tây chiên. Ý tưởng này nhanh chóng được đón nhận, bởi bóng chày khi đó đã là môn thể thao quốc dân tại Nhật Bản và rất dễ tạo cảm giác gần gũi với trẻ em.
Khoảng 4 năm sau, Lotte cũng bước vào cuộc chơi bằng dòng bánh xốp chocolate đi kèm sticker Bikkuriman. Ban đầu, đây chỉ là những miếng dán “surprise man” nhỏ xíu, nhưng chúng nhanh chóng tạo thành một cơn sốt thật sự. Từ những sticker trong gói bánh, Bikkuriman dần mở rộng thành một thế giới giả tưởng, rồi bước tiếp sang anime và manga.
Những sản phẩm như thẻ bóng chày Calbee hay sticker Bikkuriman đã đặt nền móng cho một công thức rất quen thuộc sau này. Một món quà tặng kèm có thể biến thành vật phẩm được săn lùng, trao đổi, khoe với bạn bè và cất giữ như báu vật.
Đến khi thế hệ trẻ em ngày đó trưởng thành, chính cảm giác hoài niệm lại tiếp tục đẩy giá trị của những món đồ này lên cao.
Bối cảnh đó cũng là môi trường mà Satoshi Tajiri, người sinh năm 1965 và sau này tạo ra Pokémon, đã lớn lên. Khi sticker Bikkuriman đầu tiên xuất hiện, ông chỉ khoảng 12 tuổi. Rất nhiều năm sau, ký ức về việc sưu tầm, trao đổi và săn tìm những thứ hiếm đã trở thành một phần quan trọng trong DNA của Pokémon.
Pokémon ra đời từ ký ức bắt côn trùng và đổi quái vật
Ý tưởng cốt lõi của Pokémon đến từ một ký ức rất đời thường của Satoshi Tajiri. Khi còn nhỏ, ông thích bắt côn trùng và trao đổi chúng với bạn bè. Sau này, ông tưởng tượng điều gì sẽ xảy ra nếu trẻ em có thể làm điều tương tự trong một trò chơi điện tử, nhưng thay vì côn trùng là những sinh vật kỳ lạ có sức mạnh riêng.
Từ ý tưởng đó, Tajiri phát triển một trò chơi trên Nintendo Game Boy, nơi người chơi có thể thu phục và trao đổi quái vật với nhau. Sau 7 năm phát triển, Pocket Monsters Red và Green chính thức ra mắt tại Nhật Bản vào tháng 2/1996. Đến tháng 10 cùng năm, trò chơi thẻ bài Pokémon cũng xuất hiện và mở thêm một cánh cửa mới cho văn hóa sưu tầm.
.png)
Năm 1997, anime Pokémon bắt đầu lên sóng tại Nhật Bản với nhân vật chính tên Satoshi, cái tên vẫn được dùng trong phiên bản tiếng Nhật đến nay. Pikachu, ban đầu chỉ là một trong 151 Pokémon đầu tiên, nhanh chóng vượt khỏi vai trò một nhân vật phụ trong danh sách sinh vật. Chú Pokémon màu vàng này trở thành gương mặt đại diện của cả thương hiệu, đến mức nhiều người nghĩ đến Pokémon là nghĩ ngay đến Pikachu.
Giống như Bikkuriman, Pokémon không chỉ sống trong một định dạng duy nhất. Nó lan từ game sang anime, truyện tranh, tạp chí, đồ chơi và thẻ bài. Nhưng khác với nhiều hiện tượng nội địa trước đó, Pokémon có tham vọng đi xa hơn biên giới Nhật Bản và trở thành một ngôn ngữ chung của trẻ em toàn cầu.
Khi Pokémon trở thành ngôn ngữ chung của một thế hệ
Phiên bản tiếng Anh của trò chơi ra mắt năm 1998, đồng thời tên thương hiệu được đổi từ Pocket Monsters thành Pokémon. Cách gọi “Pocket Monsters” có thể nghe hơi dài, hơi lạ, thậm chí dễ gây hiểu nhầm với khán giả nói tiếng Anh. Trong khi đó, Pokémon ngắn hơn, dễ nhớ hơn và đủ khác biệt để trở thành một tên gọi toàn cầu.
Không chỉ tên thương hiệu, nhiều tên nhân vật cũng được chỉnh sửa để phù hợp với khán giả quốc tế. Satoshi trở thành Ash, cái tên quen thuộc với hàng triệu khán giả ngoài Nhật Bản. Nyarth, chú mèo hai chân được cho là lấy cảm hứng từ mèo may mắn maneki-neko của Nhật, được đổi thành Meowth để gợi âm thanh “meow” của mèo trong tiếng Anh.
Một số cái tên được giữ nguyên vì đã quá biểu tượng hoặc có âm thanh đủ đặc biệt. Pikachu là ví dụ điển hình, khi tên gọi này kết hợp từ những âm tượng thanh trong tiếng Nhật. Dù người xem có thể không biết “pika” hay “chu” nghĩa là gì, họ vẫn dễ dàng nhớ được cái tên này sau vài lần nghe.
Dần dần, tên Pokémon, hệ chiến đấu và số thứ tự trong Pokédex trở thành một thứ ngôn ngữ chung giữa các fan ở nhiều quốc gia. Một đứa trẻ ở Nhật, Mỹ, Úc hay Việt Nam có thể không nói cùng ngôn ngữ, nhưng vẫn hiểu nhau khi nhắc đến Pikachu, Charizard hay Squirtle. Đến năm 2004, giải vô địch thế giới đầu tiên của Pokémon Trading Card Game được tổ chức tại Mỹ, đánh dấu việc trò chơi thẻ bài này đã thực sự bước lên sân chơi quốc tế.
Pokémon GO kéo cả thế giới ra đường để “bắt” tuổi thơ
Không có thương hiệu nào dễ dàng giữ độ hot suốt nhiều thập niên. Đầu những năm 2010, Nintendo gặp khó khăn lớn về kinh doanh, còn Pokémon phải cạnh tranh với nhiều đối thủ như Yu-Gi-Oh! và Yo-Kai Watch. Mô hình quảng bá truyền thống qua game, TV và truyện tranh không còn đủ mạnh để thống trị một thế hệ đã lớn lên cùng mạng xã hội và smartphone.
Để tiếp tục sống khỏe, Pokémon cần một cú hích phù hợp với thời đại mới. Cú hích đó đến vào năm 2016 với Pokémon GO, ứng dụng di động do công ty phần mềm Niantic của Mỹ phát triển cùng Nintendo và The Pokémon Company. Trò chơi này dùng công nghệ thực tế tăng cường, biến công viên, con phố, trung tâm thương mại hay khu dân cư thành nơi có thể xuất hiện Pokémon.
Điều thú vị của Pokémon GO là nó khiến thế giới thật bỗng có thêm một lớp nghĩa mới. Một góc công viên không còn chỉ là nơi đi bộ, mà có thể là chỗ bắt được Pokémon hiếm. Một con đường quen thuộc có thể khiến người chơi đổi lộ trình chỉ vì trên bản đồ đang hiện ra một sinh vật mà họ chưa có.
Cơn sốt này từng tạo ra rất nhiều câu chuyện khó tin. Một người ông ở Đài Loan từng gây chú ý vì dùng cùng lúc 64 chiếc smartphone để chơi Pokémon GO. Một số người chơi thậm chí còn đi du lịch quốc tế để bắt Pokémon độc quyền theo khu vực, chẳng hạn Kangaskhan tại Úc, sinh vật được tạo hình rõ ràng dựa trên kangaroo.
Khi ký ức tuổi thơ gặp cơ hội kiếm tiền
Pokémon GO được tải hơn 500 triệu lần và đóng vai trò quan trọng trong việc làm sống lại cộng đồng fan toàn cầu. Nhiều người từng chơi Pokémon khi còn nhỏ bắt đầu tìm lại những chiếc thẻ bài cũ, những cuốn album đã bị bỏ quên trong tủ hoặc trên gác xép. Và rồi họ phát hiện một điều khá bất ngờ: vài tấm thẻ từng bị xem như đồ chơi trẻ con nay có thể đáng giá rất nhiều tiền.
Sau đó, đại dịch Covid-19 lại vô tình đẩy cơn sốt thẻ Pokémon lên cao hơn. Khi phải ở nhà lâu hơn, nhiều người có thời gian lục lại đồ cũ, xem lại bộ sưu tập và tham gia các cộng đồng mua bán trực tuyến. Những tấm thẻ hiếm bắt đầu được định giá như tài sản sưu tầm, không khác gì đồng hồ, giày sneaker giới hạn hay tranh nghệ thuật phiên bản đặc biệt.
Một trong những tấm thẻ nổi tiếng nhất là Pikachu Illustrator, được phát hành năm 1998 cho những người chiến thắng một cuộc thi minh họa. Tấm thẻ này có hình vẽ của Atsuko Nishida, nhà thiết kế gốc của Pikachu. Vì chỉ có 39 bản được biết là còn tồn tại, giới sưu tầm gọi nó là “chén thánh” của thẻ Pokémon.
Đầu năm nay, influencer Logan Paul đã bán tấm Pikachu Illustrator của mình với giá 16,492 triệu USD. Giao dịch này lập kỷ lục cho thẻ bài sưu tầm đắt nhất từng được bán. Khi một tấm thẻ có thể đạt giá trị như bất động sản hạng sang, việc thị trường trở nên náo nhiệt, đầu cơ và đầy cạnh tranh gần như là điều khó tránh.
Cơn sốt giá cũng khiến không ít fan thật sự gặp khó. Những người muốn mua thẻ để chơi hoặc sưu tầm vì yêu thích Pokémon có thể bị đẩy ra khỏi thị trường do giá tăng quá nhanh. Khi đầu cơ xuất hiện, niềm vui mở gói bài, trao đổi với bạn bè và hoàn thiện bộ sưu tập không còn đơn giản như trước.
Dù vậy, nhu cầu vẫn rất lớn. Theo bài viết, khoảng 10,2 tỷ thẻ đã được in trong giai đoạn 2024-2025. Con số này cho thấy Pokémon không chỉ là một trào lưu hoài niệm thoáng qua, mà vẫn là một hệ sinh thái sưu tầm khổng lồ đang tiếp tục mở rộng.
Vì sao thẻ Pokémon vẫn có sức hút kỳ lạ?
Một phần sức hút của thẻ Pokémon đến từ việc chúng là vật phẩm hữu hình trong một thế giới ngày càng số hóa. Người chơi có thể xem anime, chơi game, dùng app và tham gia cộng đồng trực tuyến, nhưng cuối cùng vẫn muốn cầm trên tay một tấm thẻ thật. Cảm giác bóc gói, nhìn thấy hình ảnh lấp lánh và chờ xem mình có mở được thẻ hiếm hay không vẫn rất khó thay thế.
Thẻ Pokémon cũng nối liền nhiều thế hệ. Với trẻ em, đó có thể là một trò chơi mới, một nhân vật dễ thương hoặc một cách kết bạn. Với người lớn, đó lại là mảnh ký ức về những năm tháng từng xem anime, chơi Game Boy, đổi bài ở sân trường hoặc mơ có đủ bộ thẻ yêu thích.
Sức hút ấy còn nằm ở chỗ Pokémon kết nối Nhật Bản với thế giới bằng một cách rất mềm mại. Từ văn hóa sưu tầm trong gói snack, từ ký ức bắt côn trùng của một cậu bé Nhật Bản, Pokémon đã trở thành một biểu tượng toàn cầu. Người ta có thể không biết nhiều về lịch sử văn hóa đại chúng Nhật, nhưng vẫn có thể biết Pikachu là ai.
Vì vậy, thẻ Pokémon không còn chỉ là đồ sưu tầm. Chúng là ký ức, là trò chơi, là tài sản, là ngôn ngữ chung và đôi khi là cả món hàng đầu tư. Đó cũng là lý do chúng có thể khiến người ta xếp hàng, trả giá cao, khóa trong tủ kính và đáng tiếc hơn là đánh cắp.