Điều gì khiến não người đang nhỏ dần so với tổ tiên?

Trong nhiều bộ phim khoa học viễn tưởng, người ngoài hành tinh thường được xây dựng với chiếc đầu rất lớn như một cách tượng trưng cho trí tuệ siêu việt. Điều này cũng khiến không ít người tin rằng não càng to thì con người càng thông minh.

Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu trong hai thập kỷ qua lại cho thấy não người có thể đã nhỏ dần trong khoảng 10.000 năm gần đây. Nếu vậy, điều gì đang thực sự xảy ra với quá trình tiến hóa của não bộ con người, và liệu kích thước não có thật sự quyết định trí thông minh?

Não người đang nhỏ dần so với tổ tiên thời tiền sử

Một số nghiên cứu nhân chủng học cho thấy thể tích não người hiện đại đã giảm khoảng 10% kể từ đầu Kỷ Holocene, tức giai đoạn sau Kỷ Băng hà cuối cùng khoảng 11.700 năm trước.

Theo Live Science, giáo sư Maciej Henneberg từ Đại học Adelaide (Úc) cho biết dữ liệu phân tích hàng nghìn hộp sọ cổ trên khắp thế giới cho thấy thể tích não trung bình của con người đã giảm khoảng 150 ml so với tổ tiên thời tiền sử.

Nhóm nghiên cứu của giáo sư nhân chủng học Jeremy DeSilva tại Đại học Dartmouth (Mỹ) cũng ghi nhận xu hướng tương tự khi khảo sát hơn 5.000 hộp sọ từ châu Âu, châu Á, châu Phi và Úc.

Tuy nhiên, giả thuyết này vẫn còn gây tranh luận. Một số chuyên gia cho rằng dữ liệu hiện nay chưa đủ đại diện cho toàn bộ dân số thế giới. Ngoài ra, kích thước não còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác như dinh dưỡng, chiều cao và thể trạng cơ thể.

Dù vậy, nhiều nhà khoa học đồng ý rằng nếu hiện tượng não người nhỏ dần thật sự xảy ra, đây là một biến đổi tương đối gần trong lịch sử tiến hóa của loài người.

Lý do khiến não người nhỏ dần là gì?

Các nhà khoa học đưa ra nhiều giả thuyết khác nhau để lý giải hiện tượng này. Một giả thuyết liên quan đến sự xuất hiện của nông nghiệp. Khi con người chuyển từ săn bắt, hái lượm sang trồng trọt và chăn nuôi, họ bắt đầu sống trong các cộng đồng lớn hơn.

Lúc này, con người không còn cần cơ thể quá to khỏe để săn thú lớn hoặc chống lại thú dữ như trước. Cơ thể dần nhỏ lại và não bộ cũng có thể thay đổi theo.

Theo một số nghiên cứu, đàn ông thời cuối Kỷ Băng hà có chiều cao trung bình khoảng 1,75 m, trong khi ở các cộng đồng nông nghiệp thời kỳ giữa Holocene, con số này giảm còn khoảng 1,65 m.

Một giả thuyết khác cho rằng khí hậu ấm lên sau Kỷ Băng hà khiến cơ thể và các cơ quan có xu hướng nhỏ hơn để tản nhiệt hiệu quả hơn.

Ngoài ra, não bộ là cơ quan tiêu tốn rất nhiều năng lượng. Dù chỉ chiếm khoảng 2% trọng lượng cơ thể, não sử dụng tới khoảng 20% năng lượng khi cơ thể nghỉ ngơi. Trong điều kiện thức ăn khan hiếm, một bộ não nhỏ hơn có thể giúp cơ thể tiết kiệm năng lượng để sinh tồn.

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng não nhỏ hơn không đồng nghĩa với việc con người kém thông minh hơn. Thay vào đó, trí thông minh của loài người có thể đang thay đổi theo hướng khác.

Não nhỏ hơn không có nghĩa là kém thông minh hơn

Kích thước não không phải là thước đo trực tiếp của trí thông minh. Điều quan trọng hơn nằm ở cách bộ não được tổ chức, khả năng kết nối thần kinh và cách con người xử lý thông tin.

Một ví dụ thường được nhắc đến là Albert Einstein. Não của ông không đặc biệt lớn, nhưng cấu trúc nếp gấp và khả năng kết nối ở một số vùng não lại khác thường, có thể góp phần tạo nên năng lực tư duy vượt trội.

Theo các chuyên gia, trí thông minh phụ thuộc nhiều hơn vào hiệu quả hoạt động của não thay vì kích thước tuyệt đối. Nói cách khác, một bộ não lớn hơn không tự động đồng nghĩa với khả năng tư duy tốt hơn.

Một điểm khác biệt quan trọng giữa con người hiện đại và tổ tiên là cách chúng ta lưu giữ, chia sẻ và sử dụng tri thức.

Ngày nay, con người không cần ghi nhớ mọi thứ trong đầu như trước. Mỗi cá nhân thường chuyên môn hóa trong một lĩnh vực riêng, đồng thời dựa vào hệ thống tri thức chung của cộng đồng, công nghệ, sách vở, Internet và các công cụ hỗ trợ khác.

Nhà nghiên cứu Jeff Stibel cho rằng điều này có phần giống với các loài côn trùng xã hội như kiến hoặc ong. Khi hệ thống tập thể trở nên phức tạp hơn, từng cá thể không nhất thiết phải có bộ não quá lớn để xử lý toàn bộ thông tin.

Con người hiện đại ngày càng phát triển nhờ khả năng hợp tác, chia sẻ tri thức, xây dựng công nghệ và tổ chức xã hội phức tạp. Vì vậy, điều làm nên trí thông minh không chỉ nằm trong kích thước bộ não của từng cá nhân, mà còn ở cách con người kết nối với nhau và cùng tích lũy hiểu biết qua nhiều thế hệ.

Thanh Trang