Chữ Lì đưa người Việt phát triển: Góc nhìn từ cô gái khiếm thị đỗ thạc sĩ 7 trường đại học hàng đầu thế giới

Tri thức, với nhiều người, bắt đầu từ những điều rất hiển nhiên như việc nhìn, đọc hay ghi chép. Nhưng với cô gái khiếm thị Đồng Thị Hải Yến, hành trình ấy lại bắt đầu bằng một “con đường vòng”. Khi mỗi trang sách đều cần nhiều thời gian hơn để đi qua, mỗi kiến thức mới đều cần gấp đôi sự nỗ lực để thấu hiểu.

Từng chật vật trong những năm đầu đi học, phải làm quen với chữ nổi và những cách tiếp cận hoàn toàn khác biệt, nhưng bằng sự bền bỉ và quyết tâm, Hải Yến đã tốt nghiệp xuất sắc ngành Tâm lý học và Việt Nam học tại Đại học Fulbright, đồng thời theo đuổi các nghiên cứu về sức khỏe tâm thần và người khuyết tật.

Ở tuổi 25, cô lần lượt nhận được thư trúng tuyển chương trình thạc sĩ ngành Y tế công cộng từ hàng loạt đại học hàng đầu thế giới như Harvard, Stanford, Columbia, Yale, Brown và Johns Hopkins, ngoài ra còn có hai khóa thạc sĩ hàng đầu về ngành học chính sách công. Không dừng lại ở học thuật, Hải Yến còn đồng sáng lập mô hình Spa Khiếm Thị MY - Massage Trị Liệu nhằm tạo cơ hội việc làm bền vững cho người khiếm thị, đồng thời tham gia các dự án nghiên cứu và đào tạo kỹ năng cho cộng đồng người khuyết tật.

Doctor247 mời bạn cùng gặp gỡ Đồng Thị Hải Yến trong chuyên mục Người Việt Mới, để lắng nghe câu chuyện và hành trang mà cô mang theo trên con đường học tập và làm việc trong môi trường quốc tế.

Đâu là nguồn cảm hứng để chị theo đuổi ngành học Y tế công cộng?

Y tế công cộng là một lĩnh vực rất rộng, nhưng khi học càng sâu, mình nhận ra mình muốn tập trung vào một nhánh cụ thể là sức khỏe tinh thần, đặc biệt là với thanh thiếu niên và các nhóm yếu thế như người khuyết tật hoặc các bạn ở vùng sâu, vùng xa.

Lý do đến từ chính trải nghiệm cá nhân. Những năm lớp 7–8, khi cơ thể và tâm lý bắt đầu thay đổi, mình cũng trải qua những cảm xúc tiêu cực đầu tiên. Khi đó, vì ngoại hình khác biệt nên mình dễ bị chú ý, dần trở nên tự ti. Nhưng lúc đó mình không biết gọi tên những gì mình đang trải qua, chỉ nghĩ rằng bản thân “không bình thường”, thậm chí từng nghi ngờ chính mình.

Sau này mình mới hiểu đó là những vấn đề sức khỏe tinh thần. Những cảm xúc như buồn bã kéo dài, lo âu hay tuyệt vọng đều có thể nhận diện, và quan trọng là hoàn toàn có thể can thiệp, giống như khi mình bị đau răng thì sẽ đi chữa răng.

Một trong những thách thức lớn nhất của sức khỏe tinh thần là tính “vô hình”. Nhiều người, trong đó có cả mình trước đây, thường nghĩ những cảm xúc tiêu cực chỉ là nhất thời, cho đến khi mọi thứ trở nên nghiêm trọng hơn.

Chính những trải nghiệm đó giúp mình hiểu rõ hơn về bản thân và xác định con đường mình muốn theo đuổi. Khi ngày càng nhiều bạn trẻ đối mặt với trầm cảm, lo âu hay hành vi tự làm tổn thương, mình mong có thể góp phần tạo ra những thay đổi tích cực cho cộng đồng thông qua lĩnh vực này.

Công nghệ và AI đã thay đổi hành trình học tập, làm việc của chị như thế nào?

Với mình, công nghệ gần như đã thay đổi hoàn toàn cách mình học tập và làm việc. Trước đây, khi còn học cấp 3, mình sử dụng chữ nổi vì không thể đọc viết như mọi người. Nhưng từ khi lên đại học, mình chuyển sang dùng máy tính và điện thoại, kết hợp với các công cụ hỗ trợ như VoiceOver để máy đọc nội dung và giúp mình điều hướng.

Có những kỹ năng mình buộc phải làm tốt hơn, như gõ bàn phím. Vì không nhìn thấy nên mình phải dùng 9–10 ngón để tăng tốc độ, không phải vì mình giỏi hơn mà vì mình phải thích nghi.

Trong công việc nghiên cứu, công nghệ càng trở nên quan trọng. Trước đây, việc đọc tài liệu là một thử thách lớn vì mình không thể đọc lướt như người bình thường, mà phải đọc từ đầu đến cuối từng tài liệu. Có những phần như literature review, mình mất đến 2–3 tháng để hoàn thành vì phải làm hoàn toàn thủ công.

Nhưng từ khi có AI, mọi thứ thay đổi rất nhiều. Mình có thể đọc trực tiếp trên file PDF, tóm tắt tài liệu nhanh hơn và xử lý thông tin hiệu quả hơn. Những công việc trước đây mất vài tháng thì giờ có thể rút xuống còn vài tuần.

Trong công việc hằng ngày cũng vậy. Vì làm việc trong môi trường quốc tế, mình phải giao tiếp qua email bằng tiếng Anh. Trước đây, mỗi email có thể mất 10–15 phút vì mình sợ sai. Nhưng hiện tại, với AI, mình có thể xử lý rất nhanh, có khi chỉ mất khoảng 3 phút để hoàn thành toàn bộ email trong buổi sáng.

Mình không nghĩ AI khiến mình giỏi hơn, nhưng nó giúp mình có thể làm việc với chất lượng tương đương các bạn khác. Với mình, người khuyết tật không bị giới hạn ở năng lực, mà ở khả năng tiếp cận. Khi việc tiếp cận được cải thiện, mọi thứ trở nên công bằng hơn rất nhiều.

Khi bước ra môi trường học thuật quốc tế, chị nhận thấy đâu là những điểm mạnh giúp sinh viên Việt Nam có thể thích nghi và tạo dấu ấn riêng?

Nếu nói về điểm nổi bật của người Việt, mình nghĩ đầu tiên là “lì” - tức là sự kiên trì và quyết tâm.

Khi làm việc với các giáo sư quốc tế, mình từng nghe họ chia sẻ rằng họ rất thích sinh viên Việt Nam vì sự chăm chỉ, cầu tiến và không dễ bỏ cuộc. Trong nghiên cứu, có những bài phải sửa đi sửa lại rất nhiều lần, thậm chí làm lại từ đầu. Nếu không đủ kiên trì thì rất khó theo đuổi lâu dài.

Bên cạnh đó, mình thấy người Việt có khả năng giao tiếp và kết nối rất tốt. Trong môi trường đa văn hóa, sự linh hoạt và khéo léo trong giao tiếp giúp mình dễ tạo thiện cảm với người khác.

Một điều nhỏ nữa nhưng lại rất đặc trưng, đó chính là văn hóa tặng quà của người Việt. Không cần những món quà lớn hay đắt tiền, đôi khi chỉ là một vật nhỏ mang nét Việt Nam, nhưng lại giúp kết nối với bạn bè quốc tế rất nhanh. Có lần mình mang theo những chiếc quạt nhỏ mua trên mạng, giá chỉ khoảng 15.000 đồng, in hình lá cờ Việt Nam.

Mình chỉ mang được khoảng 30 cái, nhưng mọi người rất thích, thậm chí còn tranh nhau. Đến bây giờ, vẫn có bạn nhắn lại rằng họ vẫn đang dùng chiếc quạt đó, mang theo đi hội nghị và cảm thấy rất thích. Những món quà nhỏ như vậy lại trở thành một cách kết nối rất tự nhiên và đáng nhớ.

Và cuối cùng, người Việt mình rất tự hào về đất nước. Khi đi ra nước ngoài, mình thấy nhiều bạn luôn mang theo những dấu ấn của Việt Nam, từ trang phục, phụ kiện đến những món quà mang bản sắc riêng. Với mình, đó còn là một cách để tiếp nối những gì thế hệ trước đã gây dựng. Những gì ông cha đã làm nên giúp tụi mình hôm nay có thể tự tin, tự hào và mang hình ảnh Việt Nam đến nhiều nơi hơn.

Với mình, chính sự kiên trì, khả năng kết nối và niềm tự hào đó đã tạo nên một bản sắc rất riêng của người Việt và cũng là những yếu tố giúp mình tự tin hơn khi bước ra môi trường quốc tế.

Theo chị, người trẻ Việt Nam cần chuẩn bị những mindset và kỹ năng nào từ sớm để có thể tự tin bước vào môi trường quốc tế?

Điều đầu tiên với mình là tư duy cởi mở.

Mình nhận ra thế giới rất đa dạng, mỗi người đều có những nền tảng và trải nghiệm khác nhau. Vì vậy, mình luôn cố gắng không đóng khung người khác theo những định kiến sẵn có. Khi chấp nhận sự khác biệt, mình cảm thấy thoải mái hơn trong việc học hỏi và làm việc cùng người khác.

Mình cũng nghĩ rằng không nên tự giới hạn bản thân. Không có chuyện mình “chỉ có thể” trở thành một điều gì đó. Chính suy nghĩ tự giới hạn mới là rào cản lớn nhất.

Về kỹ năng, ngôn ngữ là điều quan trọng, không nhất thiết phải là tiếng Anh, nhưng nếu bạn muốn đến đâu thì việc sử dụng được ngôn ngữ ở đó sẽ giúp bạn thích nghi tốt hơn.

Bên cạnh đó là khả năng trình bày và bảo vệ quan điểm. Khi bước ra môi trường quốc tế, bạn cần diễn đạt rõ ràng suy nghĩ của mình, đôi khi điều quan trọng không phải là đúng hay sai mà là cách bạn lập luận.

Cuối cùng là khả năng thích nghi. Mỗi môi trường đều có những khác biệt, từ văn hóa, lối sống đến thói quen sinh hoạt. Những điều đó ban đầu có thể khó làm quen, nhưng lại là cơ hội để mình học hỏi nhiều hơn.

Với mình, khi đủ cởi mở và linh hoạt, bạn có thể tự tin bước vào bất kỳ môi trường nào.

Dạo gần đây trên mạng xã hội có một câu hỏi khá viral: “Lỡ cả đời không rực rỡ thì sao?” - điều này phản ánh khá nhiều trăn trở của người trẻ khi nghĩ về thành công và ý nghĩa cuộc sống. Chị nghĩ sao về câu hỏi này?

Với mình, rực rỡ không có một khái niệm cố định. Mỗi người đều có một cách rực rỡ rất riêng. Có người rực rỡ trong gia đình, trong sự yêu thương và quan tâm. Có người rực rỡ trong những mối quan hệ, trong những niềm vui rất giản dị mỗi ngày. Đôi khi, chỉ cần mình cảm thấy hạnh phúc và được là chính mình, điều đó đã là một dạng rực rỡ.

Nhưng nhiều khi, chúng ta quen gắn rực rỡ với những thành tích lớn, như vào những trường danh tiếng hay đạt được những cột mốc khiến người khác nhìn vào thấy “wow”. Trong khi đó, phía sau những điều đó là rất nhiều áp lực, đánh đổi và cả những câu chuyện không dễ nói ra.

Để đạt được những thành tích ấy, không có con đường nào dễ dàng. Đó là quá trình lặp lại mỗi ngày, là những lần thất bại, là việc phải đối diện với áp lực và cả sự nghi ngờ từ chính mình. Như việc đạt IELTS 9.0, đó không chỉ là kết quả, mà là cả một hành trình luyện tập liên tục và bền bỉ.

Bản thân mình cũng vậy. Mình có thể đạt được một số cột mốc, nhưng đi cùng với đó là những trăn trở rất thực tế, như làm sao để có đủ điều kiện tài chính để tiếp tục con đường mình đã chọn. Mỗi người, dù ở vị trí nào, cũng đều có những nỗi lo riêng.

Vì vậy, với mình, rực rỡ không nằm ở việc mình hơn ai hay đạt được điều gì lớn lao hơn người khác, mà ở cách mình nhìn nhận cuộc sống của chính mình. Có những điều tưởng chừng rất bình thường, nhưng thực ra đã là một dạng rực rỡ - như có một công việc ổn định, có người yêu thương, hay đơn giản là được sống trong một cơ thể lành lặn.

Như mình, vì không nhìn thấy, có những lúc mình rất buồn. Mình cũng từng ước có thể tự lái xe, chạy vòng quanh Sài Gòn, tận hưởng cảm giác tự do như bao người khác. Nhưng đó là điều mình sẽ không bao giờ làm được.

Nên mình tin rằng mỗi cuộc đời đều có những điểm sáng riêng. Khi hiểu được điều đó, mình sẽ bớt áp lực hơn với việc phải trở nên “rực rỡ” theo một tiêu chuẩn nào đó, và bắt đầu trân trọng những gì mình đang có.

Trong quá trình xây dựng mô hình spa khiếm thị, chị đã làm thế nào để vừa phát triển dự án, vừa tạo ra cơ hội bền vững cho cộng đồng người khiếm thị?

Hiện tại, mình đang làm hai dự án, trong đó có một dự án về mô hình spa massage trị liệu do người khiếm thị vận hành.

Nhiều người hỏi mình làm sao có thể vừa học, vừa làm nghiên cứu, vừa làm dự án, nhưng thực ra câu trả lời rất đơn giản là mình không làm một mình. Mình luôn làm việc cùng nhiều người, và khi làm cùng nhau, mọi thứ trở nên rõ ràng hơn rất nhiều.

Thực tế, ngoài lĩnh vực này, cơ hội việc làm cho người khiếm thị vẫn còn rất hạn chế. Nhiều bạn phải làm những công việc bấp bênh như bán vé số hay bán hàng rong. Ngay cả khi có năng lực, việc tìm được một công việc ổn định cũng không hề dễ, vì vẫn còn nhiều rào cản trong tuyển dụng.

Bên cạnh đó, mình cũng nhận thấy một vấn đề là nhiều nơi khai thác hình ảnh người khiếm thị theo hướng kêu gọi lòng thương cảm, khiến công việc của các bạn bị nhìn nhận như một hình thức “từ thiện”, trong khi thực tế họ đang lao động rất vất vả và xứng đáng được trả công đúng giá trị.

Vì vậy, tụi mình xây dựng mô hình này theo hướng “win-win”. Khách hàng đến sử dụng dịch vụ và trả tiền tương xứng với chất lượng họ nhận được. Đây là một dịch vụ chuyên nghiệp, và người khiếm thị là những người lao động thực thụ.

Trước đây, tụi mình vận hành theo mô hình B2C, có một spa tại quận 10 để khách đến trực tiếp. Tuy nhiên, hiện tại tụi mình đang chuyển sang mô hình B2B. Cụ thể, tụi mình hợp tác với các doanh nghiệp, cung cấp dịch vụ massage tại chỗ cho nhân viên trong các chương trình chăm sóc sức khỏe hoặc phúc lợi nội bộ.

Hướng đi này giúp tụi mình dễ quản lý từ xa hơn, đặc biệt khi cả hai đang có kế hoạch du học. Đồng thời, mô hình B2B cũng mở ra cơ hội cho nhiều bạn khiếm thị hơn, đặc biệt là những bạn muốn làm việc linh hoạt theo hình thức part-time.

Nếu như trước đây, spa chỉ có thể tạo việc làm ổn định cho một số ít người, thì với mô hình mới, tụi mình có thể kết nối và tạo cơ hội cho nhiều bạn hơn tham gia, từ đó mở rộng tác động của dự án.

Khi nhắc đến cụm từ “Người Việt Mới”, chị có những suy nghĩ như thế nào?

Với mình, “Người Việt mới” là một định nghĩa mới. Có rất nhiều cách để hiểu, nhưng điều bật ra đầu tiên với mình là chữ “mới”.

“Mới” ở đây không phải là một danh xưng cụ thể, mà là một trạng thái đang diễn ra mỗi ngày. Mình thấy Việt Nam đang thay đổi và phát triển rất nhanh. Mỗi ngày đều có thêm những điều mới, từ kinh tế, cơ hội, đến những thành tựu của người Việt trên nhiều lĩnh vực.

Có thể là thêm những nhà đầu tư quốc tế vào Việt Nam, hay ngày càng nhiều người Việt đạt được những thành tựu lớn trên thế giới. Nhưng điều mình cảm nhận rõ nhất lại đến từ những thay đổi rất đời thường. Như ở quê mình, trước đây là đường đất, giờ đã có đường bê tông, xe cộ đi lại thuận tiện hơn rất nhiều. Những thay đổi đó nhìn thấy rất rõ và cũng khiến mình bất ngờ.

Mình nghĩ Việt Nam đang trong một giai đoạn phát triển rất mạnh. Và chính những người trẻ như tụi mình đang góp phần vào quá trình đó, mỗi ngày một chút, thông qua việc học hỏi, làm việc và mang hình ảnh Việt Nam ra thế giới.

Khi mình tham gia các chương trình quốc tế, mình cũng bất ngờ khi nhiều bạn bè quốc tế đã biết đến Việt Nam. Họ biết đến những cái tên như Hà Nội, TP.HCM, biết đến phở, bánh mì… Những điều tưởng như rất quen thuộc với mình, lại trở thành dấu ấn đặc trưng của Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế.

Vì vậy, với mình, “Người Việt mới” đơn giản là hình ảnh của một thế hệ đang không ngừng học hỏi, phát triển và hội nhập. Một thế hệ đang từng bước đưa Việt Nam phát triển tích cực hơn.

Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ quý giá của chị!

Quỳnh Như - Anh Thư