Nhạy cảm khí hậu ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào?

Cùng trải qua một đợt nắng nóng, có người chỉ cảm thấy khó chịu, nhưng cũng có người phải nhập viện vì các vấn đề tim mạch hoặc hô hấp.

Sự khác biệt này không chỉ phụ thuộc vào mức độ khắc nghiệt của thời tiết mà còn liên quan đến thể trạng, bệnh lý nền và khả năng thích ứng của mỗi người.

Vậy thuật ngữ "nhạy cảm khí hậu" được hiểu như thế nào dưới góc nhìn khoa học và sức khỏe cộng đồng?

Nhạy cảm khí hậu có nghĩa là gì?

Nhạy cảm khí hậu có thể được nhìn nhận dưới hai góc độ khác nhau: khả năng phản ứng của hệ thống khí hậu trước những thay đổi trong khí quyển và mức độ dễ bị tổn thương của con người trước các tác động từ môi trường.

Khái niệm khoa học (Khí hậu học)

Trong khí hậu học, "Độ nhạy cảm khí hậu" (Climate Sensitivity) là chỉ số do Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) định nghĩa để đánh giá mức độ tăng nhiệt độ trung bình của Trái Đất khi nồng độ khí nhà kính (chủ yếu là CO₂) trong khí quyển tăng gấp đôi so với thời kỳ tiền công nghiệp.

IPCC ước tính nhiệt độ Trái Đất rất có thể sẽ tăng từ 2°C đến 5°C (3,6°F đến 9°F) khi nồng độ khí nhà kính tăng gấp đôi.

Động lực học rủi ro trong Y học Cộng đồng

Trong sức khỏe cộng đồng và y học môi trường, rủi ro sức khỏe (Health Risk) không chỉ đến từ sự thay đổi thời tiết, mà xảy ra tại giao điểm của ba yếu tố chính:

• Sự tiếp xúc (Exposure): Mức độ cơ thể chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các tác nhân gây căng thẳng môi trường như sóng nhiệt, ô nhiễm không khí (bụi mịn PM2.5, ozone), khói cháy rừng, phấn hoa, vi rút hoặc thiên tai.

• Độ nhạy cảm sinh học (Sensitivity): Các đặc điểm sinh lý, độ tuổi hoặc bệnh lý nền khiến cơ thể dễ chịu tổn thương hơn khi tiếp xúc với tác nhân môi trường. Ví dụ: trẻ em, phụ nữ mang thai, người trên 65 tuổi, người mắc bệnh tim mạch hoặc hô hấp mạn tính).

• Khả năng thích ứng (Adaptive Capacity): Khả năng ứng phó và điều chỉnh của cá nhân hoặc cộng đồng, chịu tác động mạnh mẽ bởi các yếu tố xã hội quyết định sức khỏe (Social Determinants of Health) như thu nhập, chất lượng nhà ở, trình độ học vấn và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế.

Vì sao chúng ta cần quan tâm đến nhạy cảm khí hậu?

Khí hậu đang có những thay đổi rõ rệt và tác động sâu sắc đến sức khỏe con người, đặc biệt là với những cộng đồng dễ bị tổn thương.

• Biến đổi khí hậu đang trực tiếp góp phần gây ra các tình trạng khẩn cấp nhân đạo từ các đợt nắng nóng, cháy rừng, lũ lụt và bão nhiệt đới.

• Các hiện tượng thời tiết cực đoan này đang ngày càng gia tăng về quy mô, tần suất cũng như cường độ.

• Nghiên cứu cho thấy hiện có 3,6 tỷ người đang sống ở những khu vực rất dễ bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu.

• Từ năm 2030 đến 2050, biến đổi khí hậu dự kiến sẽ gây ra thêm khoảng 250.000 ca tử vong mỗi năm, chỉ tính riêng từ các nguyên nhân như suy dinh dưỡng, sốt rét, tiêu chảy và căng thẳng do nhiệt độ cao.

• Theo dữ liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có khoảng 2 tỷ người đang thiếu nước uống an toàn và 600 triệu người mắc các bệnh lây truyền qua thực phẩm mỗi năm.

• Biến đổi khí hậu còn gây ra những vấn đề sức khỏe tâm thần tức thời, chẳng hạn như chứng lo âu và rối loạn căng thẳng sau sang chấn.

• Những rủi ro sức khỏe nhạy cảm với khí hậu này ảnh hưởng không đồng đều, đè nặng lên những nhóm dễ bị tổn thương nhất như phụ nữ, trẻ em, người dân tộc thiểu số, cộng đồng nghèo, người lớn tuổi và những người có bệnh nền.

Có thể bạn quan tâm bài viết:

Eco-anxiety là gì? Khi nỗi lo về biến đổi khí hậu trở thành áp lực tâm lý

Nắng nóng cực đoan nguy hiểm với người cao tuổi hơn chúng ta tưởng như thế nào?

Tác động cụ thể của biến đổi khí hậu lên sức khỏe

Biến đổi khí hậu có thể ảnh hưởng đến sức khỏe theo nhiều cách, từ những tác động trực tiếp của nhiệt độ cao đến sự thay đổi chất lượng không khí, nguồn nước và môi trường sống của các tác nhân gây bệnh.

Nắng nóng cực đoan và sóng nhiệt

• Tim mạch và thần kinh: Nắng nóng làm tăng 14% nguy cơ ngưng tim ngoài bệnh viện và gia tăng các biến chứng ở người có bệnh tim mạch, huyết áp.
• Hô hấp: Hít thở không khí quá nóng ẩm kích thích co thắt phế quản, dễ gây đợt cấp ở người bệnh hen suyễn.
• Thận và tiết niệu: Mất nước do đổ mồ hôi nhiều dưới trời nóng làm tăng rõ rệt tỷ lệ mắc sỏi thận.

Ô nhiễm không khí và dị ứng

• Khí hậu ấm lên làm gia tăng nồng độ Ozone tầng mặt và bụi mịn PM2.5, gây tổn thương sâu vào phổi, gia tăng nhập viện vì viêm phổi, hen suyễn.
• Thời tiết nóng làm kéo dài mùa phấn hoa, gia tăng các bệnh dị ứng đường hô hấp.

Bệnh truyền nhiễm mùa mưa lũ

• Mưa bão và ngập lụt làm ô nhiễm nguồn nước sạch, bùng phát các bệnh lây qua đường tiêu hóa như tiêu chảy, dịch tả, Leptospirosis.
• Nước lũ đọng lại tạo điều kiện cho muỗi sinh sôi, làm gia tăng nguy cơ bùng phát sốt xuất huyết và sốt rét.

Hiểu về nhạy cảm khí hậu giúp chúng ta nhận diện rõ hơn những nguy cơ sức khỏe từ môi trường sống, đồng thời chú ý nhiều hơn đến những người có khả năng chịu ảnh hưởng lớn nhất.

Chủ động thích ứng không chỉ là câu chuyện của mỗi cá nhân mà còn cần sự chung tay của cộng đồng để xây dựng môi trường sống an toàn và bảo vệ sức khỏe lâu dài.