Không phải AI, sơ cấp cứu là mới kỹ năng tiếp theo bạn nên học

Hầu hết các ca ngừng tim, hóc dị vật, đuối nước hay chấn thương nặng không xảy ra trên giường bệnh. Chúng xuất hiện ngay tại mâm cơm gia đình, góc văn phòng, bể bơi/bãi biển hay giữa dòng xe kẹt cứng lúc giờ tan tầm.

Ở những giây phút đó, người đầu tiên tiếp cận nạn nhân hiếm khi là bác sĩ. Đó có thể là người mẹ hoảng loạn khi con nghẹn thức ăn, người đồng nghiệp đứng khựng lại khi thấy bạn cùng nhóm gục xuống, hay một người qua đường bối rối khi chứng kiến ai đó bất ngờ ngã khuỵu.

Nhân câu chuyện về những phút đầu sau khi một người gặp tình huống cấp cứu - khoảng thời gian có thể quyết định cơ hội sống, Bác sĩ Đặng Thị Hồng Liên - Giám đốc chuyên môn của Trung tâm Đào tạo Sơ cấp cứu SAFI, Giảng viên Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ đã chia sẻ cùng Doctor247 về tầm quan trọng của sơ cấp cứu.

Học sơ cấp cứu để người bên cạnh cứu người bên cạnh

Theo chia sẻ của Bác sĩ Đặng Thị Hồng Liên, nhiều trường hợp tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề không phải vì thiếu phương tiện y tế hiện đại, mà vì nạn nhân không được hỗ trợ đúng cách trong những phút đầu tiên.

Ở đô thị, xe cấp cứu có thể bị chậm bởi khoảng cách và tình trạng ùn tắc. Tại vùng sâu, vùng xa, thời gian tiếp cận cơ sở y tế lại kéo dài vì khoảng cách địa lý và nguồn lực hạn chế.

Dù khác nhau về điều kiện tiếp cận y tế, cả hai bối cảnh đều cho thấy một nhu cầu chung: cần có người đủ kiến thức và kỹ năng để nhận diện tình trạng nguy hiểm, gọi cấp cứu và hỗ trợ nạn nhân trong những phút đầu tiên sau khi xảy ra sự cố.

Vì vậy, sơ cấp cứu không nên chỉ là trách nhiệm của một vài nhân viên y tế hoặc người phụ trách an toàn. Để việc thực hiện sơ cấp cứu thành công, cần đáp ứng đồng thời 2 yếu tố sau:

Trường học cần giáo viên biết xử trí khi trẻ hóc dị vật. Hồ bơi cần nhân viên cứu hộ đủ năng lực thực hiện hồi sức tim phổi. Chung cư, trung tâm thương mại, phòng gym và sân thể thao cần có người nhận diện ngừng tim, biết vị trí bộ sơ cứu và sử dụng AED (máy sốc tim ngoài tự động). Doanh nghiệp cần một quy trình ứng phó rõ ràng thay vì chỉ có chứng nhận được cất trong hồ sơ.

Tuy nhiên, đào tạo nhiều người mới chỉ là một nửa bài toán. Để hình thành mạng lưới sơ cấp cứu cộng đồng, nội dung giảng dạy cần có tiêu chuẩn nhất quán, thiết bị thực hành phù hợp, đội ngũ giảng viên đủ năng lực và cơ chế ôn luyện kỹ năng định kỳ.

Với một người ngừng tim, mỗi phút chậm ép tim được ghi nhận làm giảm 7–10% cơ hội sống sót. Nghĩa là trước khi xe cấp cứu kịp đến, việc người bên cạnh làm gì - hoặc không làm gì - đã có thể quyết định phần lớn kết cục.

Đó cũng chính là ý nghĩa của thông điệp "Người bên cạnh cứu người bên cạnh" mà trung tâm Đào tạo Sơ cấp cứu SAFI theo đuổi. Người bên cạnh trong một tình huống khẩn cấp có thể là người thân yêu của chính mình hoặc nếu chỉ là một người xa lạ, họ vẫn là người quan trọng của một gia đình nào đó.

“Cứu” trong trường hợp này không có nghĩa người dân phải thay thế bác sĩ. Đó là khả năng nhận ra tình huống nguy hiểm, gọi hỗ trợ đúng cách và thực hiện những thao tác phù hợp trong lúc chờ lực lượng cấp cứu đến.

Ba tình huống sơ cấp cứu thường gặp tại Việt Nam

Khi được hỏi về những tình huống người Việt dễ gặp nhất nhưng thường xử trí chưa đúng, Bác sĩ Đặng Thị Hồng Liên nhắc đến ba trường hợp.

Điểm chung: Chúng ta đều mong muốn cứu người, nhưng các thao tác sai lại đều xuất phát từ việc thiếu kiến thức sơ cấp cứu. Vấn đề không nằm ở chỗ chúng ta thiếu tấm lòng, mà là chúng ta chưa được trang bị kiến thức để có thể làm đúng.

1. Dị vật đường thở

• Thường gặp ở trẻ em và người cao tuổi.

• Phản xạ thường thấy: cho uống nước, móc họng bằng tay, dốc ngược trẻ - đây là những thao tác có thể đẩy dị vật vào sâu hơn.

• Hướng xử trí đúng: theo các hướng dẫn sơ cấp cứu mới nhất của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, sử dụng kỹ thuật vỗ lưng - ấn ngực (với trẻ nhỏ) hoặc vỗ lưng - ấn bụng (với trẻ lớn và người lớn) khi nạn nhân không thể ho, nói hay thở được.

2. Ngừng tim đột ngột

• Thường gặp do đột quỵ, đau tim hoặc đuối nước, điện giật...

• Phản xạ thường thấy: tưởng nạn nhân chỉ ngất nên cạo gió, bấm huyệt rồi chờ tỉnh. Với đuối nước: nhảy xuống cứu khi không biết bơi, hoặc dốc ngược nạn nhân lên vai rồi chạy làm chậm trễ việc ép tim.

• Hướng xử trí đúng: kiểm tra xem nạn nhân còn tỉnh, còn thở không; nếu không, gọi 115 ngay và thực hiện ép tim thổi ngạt liên tục cho đến khi có hỗ trợ. Với đuối nước, ưu tiên đưa vật nổi hoặc gọi người hỗ trợ thay vì tự nhảy xuống khi không đủ khả năng, khi đưa nạn nhân lên bờ hãy thực hiện ép tim thổi ngạt ngay.

3. Vận chuyển nạn nhân sai cách

• Phổ biến và để lại hậu quả nặng nề.

• Phản xạ thường thấy: bế xốc, cõng, kéo lê nạn nhân đưa đi viện thật nhanh.

• Hướng xử trí đúng: nếu nghi ngờ chấn thương cột sống hay gãy xương, hạn chế di chuyển nạn nhân khi chưa cố định; gọi 115 và chỉ di chuyển nạn nhân khi hiện trường thực sự nguy hiểm. Bế xốc một người bị nghi ngờ chấn thương cột sống có thể gây biến chứng nặng nề, thậm chí tử vong.

Thông tin dù hữu ích đến đâu nếu đơn giản là đọc qua, ghi nhớ thì nó vẫn chỉ là bước đầu.

Vì sao học sơ cấp cứu không thể tách rời thực hành?

Hầu hết mọi người đều công nhận sơ cấp cứu là thiết yếu, nhưng chưa sẵn sàng dành 4-8 tiếng để học thực hành.

Nhiều doanh nghiệp tìm đến các khóa sơ cấp cứu chỉ nhằm mục đích "cho đủ thủ tục" an toàn lao động. Họ muốn học lý thuyết nhanh gọn, thực hành "cưỡi ngựa xem hoa" để mau chóng có chứng chỉ.

Trả lời cho câu hỏi "Vì sao sơ cấp cứu phải lấy thực hành làm chủ đạo?", Bác sĩ Đặng Thị Hồng Liên lý giải: Bởi vì người học phần lớn là người dân bình thường. Khi đối mặt với máu hoặc người bên cạnh bất tỉnh đột ngột, đa số mọi người trở nên hoảng loạn, não bộ sẽ đóng băng. Lý thuyết trong sách vở hay vài slide trình chiếu sẽ hoàn toàn biến mất.

Điều duy nhất cứu sống nạn nhân lúc đó là trí nhớ cơ bắp (muscle memory) - cảm giác đôi bàn tay đã từng thực hành ép tim trên mô hình, từng vỗ lưng, ấn bụng...nhiều lần cho đến khi thành phản xạ.

7 lời khuyên để bắt đầu học ngay kỹ năng sơ cứu

Không cần chờ một chương trình lớn, mỗi người có thể tự trang bị cho mình và gia đình bằng vài việc rất cụ thể:

• Chủ động lưu thông tin số cấp cứu và địa chỉ của các cơ sở cấp cứu: Lưu số cấp cứu 115 (sắp tới Nhà nước Việt Nam sẽ tích hợp các đầu số khẩn cấp về duy nhất một đầu số 113 theo Quyết định số 1166/QĐ-TTg ngày 29/6/2026) và xác định trước các cơ sở y tế có tiếp nhận cấp cứu gần nơi ở, trường học hoặc nơi làm việc.

• Học cách cung cấp thông tin cho tổng đài: (1) ghi nhớ địa chỉ cụ thể của địa điểm thường xuyên sinh hoạt để có thể cung cấp nhanh cho tổng đài cấp cứu; (2) học cách chia sẻ vị trí (nơi xảy ra tai nạn) bằng điện thoại di động để tổng đài có thể xác định nhanh chóng và chính xác vị trí tai nạn.

• Phân công vai trò khi có sự cố: Thống nhất với người thân/hoặc người xung quanh khi có sự cố, ai gọi 115, ai thực hiện sơ cấp cứu, ai tìm bộ dụng cụ sơ cứu hoặc AED, ai ra cổng/ngõ/phố đón xe cấp cứu.

• Rà soát và kiểm tra định kỳ: Kiểm tra định kỳ bộ dụng cụ sơ cứu, rà soát lối tiếp cận của xe cấp cứu và vị trí đặt AED nếu tòa nhà có trang bị. Lưu ý khi sử dụng máy AED: người sử dụng bắt buộc phải được đào tạo về cấp cứu ngừng tim phổi và sử dụng máy AED.

• Ưu tiên học thực hành: Chọn đăng ký khóa học sơ cứu có đủ thời gian thực hành trực tiếp trên mô hình, thay vì chỉ nghe lý thuyết hoặc xem trình diễn.

• Ôn tập định kỳ: Luyện tập và ôn lại kỹ năng (học thực hành nhắc lại 1 năm 1 lần, hoặc nếu không có điều kiện thì 2 năm một lần) để tránh quên trình tự và thao tác khi gặp tình huống khẩn cấp thật ngoài đời.

• Chủ động phòng ngừa rủi ro: Chủ động giảm nguy cơ từ trước bằng cách cắt nhỏ thức ăn cho trẻ, cất vật nhỏ ngoài tầm với, trang bị sẵn túi sơ cứu tại nhà/công sở, bảo đảm an toàn quanh hồ bơi và giữ lối thoát hiểm thông thoáng, và đặc biệt là học sơ cấp cứu để chủ động trang bị kiến thức và kỹ năng cứu người.

Năm nay, bạn đặt mục tiêu học ngoại ngữ để mở rộng cơ hội, học thêm chuyên môn để tiến xa hơn. Nhưng sơ cấp cứu mới là kỹ năng sống còn rất cần được ưu tiên hàng đầu trong danh sách những điều phải học - một kỹ năng ta hy vọng không bao giờ phải dùng đến, nhưng khi cần, có thể giúp giữ lại cơ hội sống cho một người.

Bởi như lời Bác sĩ Đặng Thị Hồng Liên, "người bên cạnh cứu người bên cạnh" là lời nhắc rằng cơ hội sống của một nạn nhân thường bắt đầu từ chính người đang đứng gần họ nhất. Và người đó, rất có thể, chính là bạn.